Përpara se të kishte Shqipëri, kishte katër vilajete—dhe kuptimi i tyre shpjegon gjithçka që erdhi më pas.

Kur nacionalistët shqiptarë u mblodhën në Prizren në vitin 1878, kërkesa e tyre më këmbëngulëse ishte bashkimi: t’i sillnin të gjitha trojet e banuara nga shqiptarët nën një administratë të vetme. Kjo kërkesë do të jehonte nëpër çdo lëvizje politike të mëpasme shqiptare deri te pavarësia në vitin 1912, dhe dështimi për ta arritur plotësisht do ta përndiqte Ballkanin për një shekull tjetër.

Por çfarë ishin këto katër vilajete? Si erdhën të qeverisnin trojet shqiptare? Dhe si dukej në të vërtetë jeta nën administratën provinciale osmane?

Qeverisja provinciale osmane

Vilajeti ishte njësia kryesore e administratës provinciale të Perandorisë Osmane, e vendosur përmes Ligjit të Vilajeteve të vitit 1864 si pjesë e reformave të Tanzimatit. Ligji e zëvendësoi sistemin e vjetër të ejaleteve me një strukturë të standardizuar dhe të centralizuar, të modeluar sipas prefekturave franceze. Çdo vilajet qeverisej nga një vali (guvernator i përgjithshëm) i emëruar drejtpërdrejt nga sulltani, me shtresa administrative vartëse: sanxhaqe (nënprovinca) nën një mytesarif, kaza (rrethe) nën një kajmekam dhe nahije (komuna) në nivelin vendor.

Reformat synonin të forconin kontrollin qendror, të standardizonin taksimin, të përmirësonin infrastrukturën dhe të integronin popullsi të larmishme në një strukturë perandorake më koherente. Në kohën e krizës së vitit 1878, trojet e banuara nga shqiptarët binin nën katër vilajete kryesore: Kosova në qendër, Shkodra në veri, Janina në jug dhe Manastiri në lindje.

Vilajeti i Kosovës

Vilajeti i Kosovës ishte më i riu dhe strategjikisht më i rëndësishmi i të katërve. I krijuar në dhjetor 1877 gjatë luftës ruso-turke, ai konsolidoi autoritetin osman në Ballkanin perëndimor ndërsa forcat serbe dhe malazeze përparonin. Vilajeti u nda nga mbetjet e Vilajetit të Danubit (që ishte shembur nën presionin ushtarak), nga Vilajeti jetëshkurtër i Prizrenit (1868-1877) dhe nga pjesë të ish-ejaleteve të Nishit dhe Shkupit.

Territori i vilajetit ishte i gjerë, duke përfshirë jo vetëm Kosovën në kuptimin e ngushtë, por edhe Sanxhakun e Novi Pazarit (që e ndante Serbinë nga Mali i Zi), rajonet rreth Shkupit dhe Tetovës, si dhe zonat malore të Maqedonisë perëndimore. Kryeqendra ishte fillimisht Prishtina, por u zhvendos në Shkup në vitin 1888 për kontroll më të mirë administrativ.

Demografikisht, Vilajeti i Kosovës ishte rreth dy të tretat mysliman (kryesisht shqiptarë, me popullsi boshnjake të përqendruar në Novi Pazar) dhe një e treta i krishterë (kryesisht serbë në rrethet lindore, me komunitete më të vogla shqiptarësh ortodoksë dhe bullgarësh). Shumica myslimane shqiptare i dha vilajetit karakterin e tij dallues dhe e bëri qendrën e veprimtarisë politike shqiptare. Prizreni, me kompleksin e tij të famshëm të xhamisë dhe me popullsinë e arsimuar urbane, u bë vendlindja e nacionalizmit të organizuar shqiptar kur Lidhja e Prizrenit u formua atje në qershor 1878.

Vilajeti përballej me presion të vazhdueshëm nga irredentizmi serb dhe malazez. Lufta e viteve 1877-78 kishte zhvendosur tashmë mijëra shqiptarë myslimanë nga rajoni i Nishit drejt Kosovës, duke krijuar popullsi refugjatësh që ushqenin rezistencën ndaj transferimeve të mëtejshme territoriale. Kur Traktati i Berlinit u përpoq t’i jepte Malit të Zi qytete të banuara nga shqiptarë, ishin popullsitë e Vilajetit të Kosovës që ngritën rezistencën më të ashpër.

Vilajeti i Shkodrës në veriun katolik

Vilajeti i Shkodrës (i quajtur edhe Vilajeti i Skutarit) qeverisi Shqipërinë veriore që nga themelimi i tij në vitin 1867 deri te pavarësia shqiptare. Kryeqendra e tij, Shkodra, ishte një nga qytetet më të rëndësishme të Shqipërisë—një qendër tregtare që lidhte bregdetin adriatik me malësinë e brendshme, me popullsi të përzier katolike dhe myslimane dhe me traditë të kulturës urbane.

Historia e vilajetit ishte e pandashme nga ajo që erdhi para tij: Pashallëku gjysmë i pavarur i Bushatllinjve. Nga viti 1757 deri në 1831, familja Bushatlli e kishte sunduar Shqipërinë veriore si sovranë praktikisht të pavarur. Në kulmin e tij nën Kara Mahmud Bushatin, pashallëku kontrollonte jo vetëm Shqipërinë veriore, por edhe pjesën më të madhe të Malit të Zi, Serbinë jugore, Kosovën dhe pjesë të Maqedonisë veriperëndimore. Kara Mahmudi zhvillonte politikë të jashtme të pavarur, priste monedha dhe bisedonte me fuqitë evropiane si i barabartë. Osmanët e shtypën më në fund këtë pavarësi në vitin 1831, kur Sadriazemi Mehmed Reshid Pasha e detyroi pashain e fundit Bushatlli të dorëzohej dhe ekzekutoi rreth 500 parësi shqiptarë në Manastir.

Vilajeti i Shkodrës që e zëvendësoi këtë njësi autonome ishte më i vogël, më i kufizuar dhe më drejtpërdrejt i kontrolluar nga Stambolli. Por ruajti karakterin e veçantë të veriut. Fiset malësore—malësorët—vazhduan të vetëqeveriseshin sipas Kanunit të Lekë Dukagjinit, kodit zakonor që rregullonte gjakmarrjen, martesën, mikpritjen dhe pronën. Autoriteti osman mezi depërtonte në këto male; malësorët paguanin haraç vjetor, por mbetën të armatosur, të përjashtuar nga rekrutimi dhe faktikisht të vetëqeverisur.

Ky rajon përmbante përqendrimin më të madh të katolikëve shqiptarë, veçanërisht në malësitë e Mirditës, Dukagjinit dhe në Malësinë që kufizohet me Malin e Zi. Kisha Katolike, përmes rrjetit të famullive dhe manastireve françeskane, shërbeu si institucion vendimtar që ruajti identitetin shqiptar—një nga kontekstet e pakta ku shqipja mund të shkruhej dhe të mësohej. Figurat intelektuale katolike si Pashko Vasa dhe Gjergj Fishta do të luanin role qendrore në Rilindjen Kombëtare.

Vilajeti përballej gjithashtu me kërcënimin më të drejtpërdrejtë territorial nga Mali i Zi, zgjerimin e të cilit traktatet e vitit 1878 dhe të viteve pasuese e çuan vazhdimisht përpara në kurriz të shqiptarëve. Betejat për Plavën, Gucinë dhe Ulqinin u zhvilluan nga popullsitë e Vilajetit të Shkodrës.

Vilajeti i Janinës në jugun ortodoks

Vilajeti i Janinës qeverisi Shqipërinë jugore dhe Epirin që nga viti 1867. Kryeqendra e tij, Janina, ishte një nga qendrat e mëdha tregtare dhe intelektuale të Ballkanit—një qytet tregtarësh, zejtarësh dhe dijetarësh, klasa e arsimuar e të cilit do t’u jepte udhëheqje vendimtare si lëvizjes kombëtare greke, ashtu edhe asaj shqiptare.

Ashtu si Shkodra, Vilajeti i Janinës trashëgoi një histori sundimi shqiptar gjysmë të pavarur. Ali Pashë Tepelena i kishte qeverisur këto troje nga viti 1788 deri në vrasjen e tij në 1822, duke ndërtuar një zotërim prej 75,000 kilometrash katrorë që shtrihej në Shqipërinë qendrore dhe jugore, në Epir, në Thesali dhe në pjesë të Peloponezit. Ali Pasha priti Lord Bajronin, negocioi me Napoleonin dhe britanikët, mbajti ushtrinë dhe flotën e vet dhe sundoi me një përzierje brutaliteti e kompetence administrative që e bëri oborrin e tij një fuqi të vogël evropiane. Shkatërrimi i tij nga Sulltan Mahmudi II i dha fund autonomisë shqiptare në jug.

Demografia e vilajetit ishte e ndërlikuar. Rreth 69% e popullsisë ishte shqiptare (si myslimanë ashtu edhe ortodoksë), me 23% grekë të përqendruar në zonat urbane dhe në rrethet bregdetare. Komunitete të konsiderueshme arumune (vllehe) shtonin larminë. Vetë qyteti i Janinës shfaqte një model të zakonshëm në Ballkanin jugor: greqishtja dominonte tregtinë dhe kulturën urbane, ndërsa shqiptarët myslimanë përbënin shumicën në zonat rurale përreth.

Kjo ndërlikueshmëri krijoi sfida të veçanta për ndërgjegjen kombëtare. Shqiptarët ortodoksë në jug ndiqnin shkolla në gjuhën greke, faleshin në kisha nën Patriarkanën Ekumenike të Kostandinopojës dhe thithnin ndikimin kulturor grek. Shumë shqiptarë ortodoksë të arsimuar identifikoheshin me helenizmin dhe jo me një komb shqiptar. Patriarkana Greke kundërshtoi aktivisht liturgjinë dhe arsimin në gjuhën shqipe, duke kërcënuar me shkishërim ata që lexonin ose shkruanin shqip.

E megjithatë, pikërisht nga ky mjedis i vështirë dolën disa nga figurat më të rëndësishme të Rilindjes. Vëllezërit Frashëri—Abdyli, Naimi dhe Samiu—vinin nga një fshat pranë Përmetit në brendësi të vilajetit. Orientimi i tyre fetar bektashi (një urdhër sufi heterodoks me elemente sinkretike) u dha distancë si nga ortodoksia sunite osmane, ashtu edhe nga ndikimi kishtar grek, duke u mundësuar të artikulonin një identitet dukshëm shqiptar.

Vilajeti i Janinës përballej me irredentizmin grek si kërcënimin kryesor të jashtëm. Dispozitat e Kongresit të Berlinit për fitimet territoriale greke, të realizuara përfundimisht me transferimin e Thesalisë dhe Artës në vitin 1881, treguan se trojet shqiptare në jug nuk ishin më të sigurta se ato në veri.

Vilajeti i Manastirit në kufirin lindor

Vilajeti i Manastirit ishte më heterogjeni etnikisht i të katërve, duke qeverisur kufijtë e paqëndrueshëm ku kryqëzoheshin popullsitë shqiptare, sllave, greke dhe arumune. I themeluar në vitin 1874 dhe i riorganizuar në 1879, vilajeti mori emrin nga kryeqendra e tij, Manastiri (Bitola)—një qytet me rëndësi kaq ndërkombëtare sa strehonte dymbëdhjetë konsullata të huaja, çka i fitoi nofkën “qyteti i konsujve”.

Popullsitë shqiptare ishin të përqendruara në sanxhaqet perëndimore të vilajetit, sidomos rreth Korçës dhe Dibrës. Rrethet lindore përmbanin popullsi bullgarishtfolëse të lidhura me Ekzarkatin Bullgar (i krijuar në 1870), komunitete të lidhura me Serbinë, popullsi greke dhe folës arumunë, identiteti kombëtar i të cilëve mbetej i kontestuar. Kjo ndërlikueshmëri demografike e bëri Vilajetin e Manastirit teatrin kryesor të nacionalizmave rivalë ballkanikë, me çeta greke, bullgare, serbe dhe përfundimisht shqiptare që zhvillonin fushata propagande të armatosur për të pretenduar popullsi dhe territor.

Korça u shfaq si qendër veçanërisht e rëndësishme shqiptare. Klasa e saj e arsimuar tregtare, lidhjet me komunitetet e diasporës (sidomos në Egjipt dhe Rumani) dhe largësia relative si nga autoriteti osman ashtu edhe nga presioni kishtar grek e bënë tokë pjellore për veprimtari kulturore shqiptare. Shkolla e parë në gjuhën shqipe brenda Shqipërisë u hap në Korçë në vitin 1887, me mësues Pandeli Sotirin.

Vetë Manastiri luajti rol vendimtar në kulmin e Rilindjes. Kongresi i Manastirit u mblodh atje në nëntor 1908, duke miratuar alfabetin e standardizuar shqip që mundësoi komunikimin kombëtar. Zgjedhja e vendit ishte e qëllimshme: Manastiri ishte i arritshëm, kozmopolit dhe—menjëherë pas Revolucionit Xhonturk—përkohësisht tolerant ndaj veprimtarisë organizative shqiptare.

Jeta nën administratën osmane

Çfarë përjetonin shqiptarët e zakonshëm nën sistemin e vilajeteve? Përgjigjja ndryshonte jashtëzakonisht sipas rajonit, fesë dhe klasës.

Shqiptarët myslimanë, veçanërisht në zonat fushore, gëzonin përparësitë e përkatësisë në besimin dominues të perandorisë. Shërbenin në ushtri, mbanin poste administrative, mund të dëshmonin në gjyq kundër të krishterëve dhe kishin barrë më të ulët tatimore. Çifligarët e mëdhenj—bejlerët—ushtronin pushtet të konsiderueshëm vendor, duke dhënë drejtësi në pronat e tyre dhe duke shërbyer si ndërmjetës mes popullsisë dhe autoritetit osman. Për elitat myslimane shqiptare, sistemi osman ofronte mundësi dhe integrim më shumë sesa shtypje.

Shqiptarët e krishterë përballeshin me kushte të ndryshme. Sistemi i mileteve i vendoste shqiptarët ortodoksë nën juridiksionin e Patriarkanës Greke, e cila kontrollonte arsimin, të drejtën familjare dhe jetën fetare—dhe e përdorte atë kontroll për të promovuar identitetin grek. Shqiptarët katolikë në veri kishin miletin e tyre (i njohur formalisht në vitin 1831), me Perandorinë Austro-Hungareze si mbrojtëse nominale. Të dyja komunitetet paguanin taksat më të larta të vëna mbi jomyslimanët, ndonëse diskriminimet më të ashpra ishin shfuqizuar formalisht nga reformat e Tanzimatit.

Fiset malësore si në veri ashtu edhe në jug zinin një pozitë të veçantë. Tepër të largëta dhe tepër të armatosura për t’u qeverisur drejtpërdrejt, ato paguanin haraç nominal duke ruajtur vetëqeverisje efektive. Kanuni rregullonte punët e tyre; kuvendet fisnore vendosnin për mosmarrëveshjet; gjakmarrja zbatonte drejtësinë atje ku gjykatat osmane nuk arrinin. Kjo autonomi ruajti identitetin dallues shqiptar në rajone ku nuk depërtoi thellë as turqizimi osman, as ndikimi kishtar grek.

Jeta ekonomike përqendrohej te bujqësia, blegtoria dhe tregtia. Rrugët e mëdha tregtare që lidhnin portet e Adriatikut (Durrësin, Vlorën, Shkodrën) me Ballkanin e brendshëm kalonin nëpër trojet shqiptare. Shkodra ishte e njohur për mëndafshin dhe punimet metalike; Janina për argjendarinë; Korça për tregtarët. Por shumica e shqiptarëve ishin fshatarë ose barinj, që punonin pronat e bejlerëve myslimanë ose kullotnin tufat në malësi.

Kërkesa për bashkim

Copëtimi i trojeve të banuara nga shqiptarët nëpër katër vilajete u bë ankesë qendrore sapo lindi ndërgjegjja kombëtare. Kërkesat në evolim të Lidhjes së Prizrenit—nga besnikëria fillestare osmane te thirrjet për autonomi—u kristalizuan rreth propozimit për një vilajet të njësuar shqiptar: sjellja e Kosovës, Shkodrës, Janinës dhe pjesëve me shumicë shqiptare të Manastirit nën një administratë të vetme me shqipen si gjuhë zyrtare.

Autoritetet osmane e refuzuan vazhdimisht këtë kërkesë, duke kuptuar se administrata e njësuar do të forconte identitetin dhe autonominë shqiptare. Komiteti Bashkim e Përparim (Xhonturqit), pavarësisht premtimeve fillestare për barazi, doli po aq armiqësor ndaj bashkimit administrativ shqiptar pasi mori pushtetin në vitin 1908.

Vetëm nën presion ekstrem—pasi kryengritësit shqiptarë morën Shkupin në gusht 1912—qeveria osmane pranoi më në fund të krijonte një Vilajet Shqiptar. Marrëveshja e 4 shtatorit 1912 pranoi shumicën e kërkesave shqiptare: administratë të njësuar, arsim në gjuhën shqipe, nëpunës shqiptarë, amnisti për kryengritësit. Por Lufta e Parë Ballkanike shpërtheu përpara se zbatimi të mund të fillonte. Brenda pak muajsh, trojet shqiptare po copëtoheshin mes Serbisë, Malit të Zi dhe Greqisë, dhe Ismail Qemali po ngrinte flamurin e pavarësisë në Vlorë.

Trashëgimia

Katër vilajetet pushuan së ekzistuari me shembjen osmane, por trashëgimia e tyre mbeti. Kufijtë e vizatuar nga Konferenca e Londrës e vitit 1913—që krijuan një shtet shqiptar që përfshinte vetëm rreth 60% të territorit etnik shqiptar—pasqyronin llogaritjet strategjike të Fuqive të Mëdha më shumë sesa aspiratat shqiptare. Kosova i shkoi Serbisë; Çamëria Greqisë; rrethet veriore Malit të Zi.

Ëndrra e bashkimit që nacionalistët shqiptarë kishin ndjekur që nga viti 1878—sjellja e të gjitha trojeve shqiptare nën një administratë—u arrit vetëm pjesërisht me pavarësinë. Pyetjet që sistemi i vilajeteve kishte ngritur për identitetin, territorin dhe qeverisjen shqiptare do të vazhdonin të formësonin politikën ballkanike përgjatë dy luftërave botërore, diktaturës komuniste dhe deri në shekullin e tanishëm.

Kuptimi i katër vilajeteve—karaktereve të tyre të veçanta, ndërlikueshmërive demografike, strukturave administrative—jep kontekstin thelbësor për gjithçka që pasoi në historinë shqiptare. Përpara se të kishte komb, kishte këto provinca. Historia e tyre është parahistoria e Shqipërisë.

Ky artikull është pjesë e serisë së AlbaniaVisit.com mbi historinë shqiptare. Për lexim të lidhur, shihni artikujt tanë për Lidhjen e Prizrenit dhe Rilindjen Kombëtare.