Rilindja Kombëtare

Ajo që ndodhi ndërkohë është historia e Rilindjes Kombëtare—Zgjimit Kombëtar Shqiptar. Është historia e intelektualëve të diasporës që shkruanin poezi në Stamboll dhe Kajro, e krerëve fisnorë që mobilizonin luftëtarë malësorë, e një katoliku nga Shkodra dhe një bektashiu nga Frashëri që gjetën kauzë të përbashkët te fjala “shqiptar”. Është historia se si një popull që nuk kishte qenë kurrë i bashkuar—i ndarë nga feja, nga gjeografia, nga vetë alfabetet me të cilat shkruante—u bë komb.

Sfida që kishte përpara Shqipëria

Nacionalizmi shqiptar lindi më vonë se ai i fqinjëve ballkanikë—dhe për arsye të mira që e bëjnë suksesin e tij përfundimtar edhe më të jashtëzakonshëm.

Kryengritja serbe filloi në vitin 1804. Pavarësia greke u shpall në 1821. Rilindja kombëtare bullgare i datonte themelet e veta kulturore në vitin 1762. Sipas këtyre matjeve, lëvizja shqiptare—e datuar zakonisht nga Lidhja e Prizrenit në 1878—mbeti prapa me gjysmë shekulli ose më shumë.

Pengesat ishin të frikshme. Popullsia shqiptare ishte e ndarë në tri fe: rreth 70% myslimanë (të ndarë mes sunitëve dhe bektashinjve), 20% ortodoksë dhe 10% katolikë. Ndryshe nga grekët, serbët dhe bullgarët, shqiptarët nuk mund ta ndërtonin identitetin kombëtar mbi një trashëgimi të përbashkët të krishterë ortodokse që i dallonte nga sundimtarët myslimanë osmanë. Shumica e shqiptarëve ndanin besimin e sundimtarëve.

Sistemi osman i mileteve i forcoi këto ndarje. Ai i klasifikonte nënshtetasit sipas fesë, jo sipas etnisë—shqiptarët ortodoksë numëroheshin si “grekë” nën Patriarkanën Ekumenike, myslimanët si “turq”, katolikët si “latinë”. Nuk kishte kategori administrative për “shqiptar”.

Analfabetizmi kalonte 90%. Nuk kishte alfabet të standardizuar shqip—gjuha shkruhej me shkronja latine, greke, arabe dhe me sisteme të ndryshme të shpikura, sipas fesë dhe rajonit të shkruesit. Nuk kishte shkolla në gjuhën shqipe brenda Shqipërisë osmane. Nuk kishte asnjë fuqi të huaj që t’i mbronte vazhdimisht interesat shqiptare ashtu si Rusia mbështeste lëvizjet sllave ose fuqitë perëndimore mbështetën pavarësinë greke.

E megjithatë.

Intelektualët që e imagjinuan Shqipërinë

Rilindja lindi në diasporë. Udhëheqësit e saj ishin shqiptarë të arsimuar që jetonin në Stamboll, Bukuresht, Sofje, Kajro, Italinë e jugut dhe përfundimisht në Boston—duke shkruar, duke organizuar dhe duke imagjinuar një komb që ende nuk ekzistonte në asnjë hartë.

Stambolli ishte qendra nervore. Atje, në kryeqytetin e perandorisë, intelektualët shqiptarë mund të takoheshin, të botonin dhe të organizoheshin me liri relative. Shoqëria e të Shtypurit Shkronja Shqip, e themeluar në vitin 1879, përfaqësoi përpjekjen e parë të organizuar për të botuar tekste shkollore shqipe. Autoritetet osmane e mbyllën me forcë në vitin 1885, por puna vazhdoi.

Vëllezërit Frashëri nga një fshat pranë Përmetit i mishëruan ambiciet e lëvizjes. Abdyl Frashëri (1839-1892) dha udhëheqjen politike—shërbeu në Parlamentin Osman, drejtoi krahun autonomist të Lidhjes së Prizrenit dhe artikuloi vizionin e vetëqeverisjes shqiptare. Sami Frashëri (1850-1904) dha themelet intelektuale—traktati i tij Shqipëria—Ç’ka qenë, ç’është e ç’do të bëhetë (1899) parashtroi argumentin për një republikë të pavarur shqiptare, ndërsa fjalorët dhe enciklopeditë e tij treguan se shqipja ishte gjuhë e denjë për studim. Naim Frashëri (1846-1900) dha poezinë—epika e tij baritore Bagëti e Bujqësi idealizoi jetën rurale shqiptare, ndërsa Historia e Skënderbeut e lidhi lëvizjen kombëtare me heroin e shekullit XV që i kishte rezistuar pushtimit osman.

Pashko Vasa (1825-1892), një katolik nga Shkodra që shërbeu si guvernator i përgjithshëm osman i Libanit, dha ndoshta tekstin më me ndikim të lëvizjes. Poema e tij “O moj Shqypni”, e shkruar rreth viteve 1878-1880, mbyllet me vargun që u bë parulla përcaktuese e nacionalizmit shqiptar:

“Feja e shqyptarit asht shqyptarija”.

Shprehja nuk ishte antifetare. Pashko Vasa mbeti katolik i devotshëm; Naim Frashëri ishte bektashi i përkushtuar. Thirrja ishte për bashkim: mos lejoni që dallimet fetare të ndajnë atë që gjuha dhe gjaku e bashkojnë. Në një komb të ndarë në tri anë nga besimi, ishte e vetmja formulë që mund të funksiononte.

Arbëreshët—komunitetet shqiptare në Italinë e jugut që rrjedhin nga refugjatët që ikën nga pushtimi osman në shekullin XV—dhanë kontribute të hershme thelbësore. Jeronim de Rada (1814-1903) prodhoi letërsi romantike shqipe dekada përpara se nacionalizmi politik të merrte formë, duke themeluar në vitin 1848 periodikun e parë shqiptar kudo në botë. Nga Egjipti, Thimi Mitko përpiloi Bletën Shqiptare (1878), përmbledhjen e parë shkencore të folklorit shqiptar. Nga Amerika, Fan Noli (1882-1965) kremtoi liturgjinë e parë ortodokse në gjuhën shqipe në vitin 1908, drejtoi Federatën Panshqiptare Vatra dhe më vonë do të shërbente shkurtimisht si kryeministër i Shqipërisë.

Lidhja e Prizrenit: zgjimi politik

Lidhja e Prizrenit (1878-1881) shënoi kalimin nga lëvizje kulturore në organizatë politike.

Kriza që e krijoi ishte ekzistenciale. Traktati i Shën Stefanit (mars 1878), që i dha fund luftës ruso-turke, kërcënonte të copëtonte trojet e banuara nga shqiptarët mes Serbisë, Malit të Zi, Bullgarisë dhe Greqisë. Kongresi i mëpasëm i Berlinit i modifikoi, por nuk i eliminoi këto kërcënime. Udhëheqësit shqiptarë llogaritën se rreth 40% e territorit shqiptar rrezikonte aneksimin nga shtetet fqinje.

Më 10 qershor 1878, rreth 80 delegatë u mblodhën në një medrese brenda kompleksit të xhamisë së Prizrenit. Erdhën nga Kosova, Dibra, Shkupi dhe zonat në lindje—ndonëse Shkodra nuk dërgoi përfaqësues në mbledhjen themeluese dhe jugu ishte thuajse i papranishëm. Përbërja ishte dërrmuese myslimane dhe elitare: krerë fisesh, çifligarë, udhëheqës fetarë.

Dokumentet fillestare të Lidhjes shprehnin besnikëri ndaj Perandorisë Osmane dhe solidaritet islamik—në fillim kjo ishte një reagim mbrojtës i elitave myslimane që frikësoheshin nga zhveshja prej pronave nga fqinjët e krishterë. Por nën ndikimin e Abdyl Frashërit, kërkesat evoluan drejt autonomisë së vërtetë shqiptare: bashkimi i katër vilajeteve në një administratë shqiptare, shkolla në gjuhën shqipe, nëpunës shqiptarë.

Arritjet ushtarake të Lidhjes ishin reale. Kur Mali i Zi u përpoq të pushtonte qytetet e Plavës dhe Gucisë—të dhëna nga Traktati i Berlinit—çetat shqiptare i ndalën. Në Betejën e Novshiqes (dhjetor 1879), rreth 2,000 mbrojtës shqiptarë mundën një forcë malazeze dyfish më të madhe. Vetëm presioni i kombinuar i Fuqive të Mëdha dhe ndërhyrja ushtarake osmane e detyruan rezistencën shqiptare të dorëzonte Ulqinin në nëntor 1880.

Lidhja u shtyp në prill 1881. Forcat osmane i mundën luftëtarët shqiptarë në Betejën e Slivovës, morën Prizrenin, arrestuan udhëheqjen dhe e shpërbënë organizatën. Abdyl Frashëri mori dënim me vdekje, i zbutur në burgim të përjetshëm; vdiq nën mbikëqyrje në vitin 1892, me vizionin e parealizuar, por jo të harruar.

Çështja e alfabetit

Përpara se shqiptarët të mund të komunikonin si komb, duhej të binin dakord se si ta shkruanin gjuhën e tyre.

Situata ishte kaotike. Konkurronin të paktën gjashtë alfabete kryesore: shkrimet latine (të përdorura nga katolikët dhe arbëreshët), shkrimi grek (i preferuar nga ortodoksët në jug), shkrimi arab (i përdorur nga myslimanët) dhe sisteme të ndryshme origjinale të shpikura nga studiues individualë. Copëtimi nuk ishte thjesht i papërshtatshëm—ishte politik. Shkrimi arab mbartte lidhje islamike që i largonte të krishterët; shkrimi grek nënkuptonte pretendime kulturore helene; zgjedhja e çdo alfabeti do të thoshte zgjedhje krahu.

Kongresi i Manastirit (14-22 nëntor 1908) e zgjidhi çështjen. I mbledhur në Manastir vetëm katër muaj pasi Revolucioni Xhonturk kishte lehtësuar përkohësisht kufizimet mbi veprimtarinë shqiptare, 50 delegatë nga 23 qytete u mblodhën për të vendosur. Komisioni e balancoi qëllimisht përfaqësimin fetar: katër myslimanë, katër ortodoksë, tre katolikë.

Pas debatit të ashpër, delegatët miratuan një alfabet të njësuar me bazë latine dhe me modifikime. Zgjedhja ishte e ndërgjegjshme: përafrim me Evropën Perëndimore, refuzim i lidhjeve me shkrimet fetare, pohim i identitetit kombëtar laik. Kundërshtimi ishte i ashpër—Patriarkana Greke kërcënoi me shkishërim; autoritetet osmane organizuan një kundërkongres; kleri konservator mysliman nxori fetva kundër shkrimit latin. Por vendimi qëndroi.

22 nëntori sot kremtohet si Dita e Alfabetit në të gjitha trojet shqipfolëse. Alfabeti i standardizuar mundësoi infrastrukturën e komunikimit që e bëri të mundur veprimin politik të koordinuar.

Nga lëvizje kulturore në kryengritje të armatosur

Revolucioni Xhonturk i korrikut 1908 fillimisht i ngriti shpresat shqiptare. Shqiptarët e kishin mbështetur aktivisht revolucionin, i cili premtonte barazi mes kombësive osmane. Klubet shqiptare lulëzuan; u hapën shkolla; shtypshkronjat punuan lirshëm.

Shpresat dolën të rreme. Komiteti Bashkim e Përparim zbatoi shpejt politika centralizuese dhe turqizuese. U urdhërua mbyllja e shkollave në gjuhën shqipe; botimet me alfabet latin u shpallën të paligjshme. Qeveria që shqiptarët kishin ndihmuar ta sillnin në pushtet u kthye kundër aspiratave shqiptare.

Përgjigjja ishte kryengritje e armatosur.

Kryengritja e vitit 1910 pa 3,000 shqiptarë nën Isa Boletinin të kapnin një tren ushtarak osman në Grykën e Kaçanikut përpara se të shtypeshin nga 40,000 trupa. Kryengritja e Malësorëve e vitit 1911 në malësinë veriore arriti sukses të shkurtër—më 26 prill, udhëheqësit shqiptarë ngritën flamurin kombëtar për herë të parë që nga vdekja e Skënderbeut, thuajse pesë shekuj më parë.

Kryengritja vendimtare e vitit 1912 bashkoi udhëheqësit e Kosovës dhe të Shqipërisë së jugut pas një programi me katërmbëdhjetë pika që kërkonte administratë autonome. Deri në gusht, kryengritësit shqiptarë kishin marrë Shkupin. Qeveria osmane kapitulloi, duke pranuar thuajse të gjitha kërkesat më 4 shtator 1912. Vilajeti Shqiptar—administrata e njësuar që nacionalistët kërkonin që nga viti 1878—më në fund u pranua.

Ishte tepër vonë.

Pavarësia

Më 8 tetor 1912, Mali i Zi i shpalli luftë Perandorisë Osmane. Serbia, Bullgaria dhe Greqia e ndoqën. Kishte filluar Lufta e Parë Ballkanike.

Aleatët ballkanikë përshkuan territoret osmane me shpejtësi shkatërruese. Forcat serbe pushtuan Kosovën; forcat greke përparuan në Epir; trupat malazeze rrethuan Shkodrën. Rreth 20,000-25,000 shqiptarë vdiqën në muajt e parë të luftimeve. Vdekjet totale do të kalonin 120,000.

Udhëheqësit shqiptarë u përballën me një zgjedhje: të prisnin shembjen osmane dhe të pranonin copëtimin, ose të vepronin.

Ismail Qemali (1844-1919), parlamentar dhe diplomat veteran osman, siguroi mbështetjen austriake për pavarësinë shqiptare si mburojë kundër daljes serbe në Adriatik. Më 28 nëntor 1912, dyzet delegatë u mblodhën në qytetin bregdetar të Vlorës. Ismail Qemali ngriti flamurin e kuq me shqiponjën e zezë dykrenore—flamurin e Skënderbeut—dhe e shpalli Shqipërinë të pavarur.

Fuqitë e Mëdha e njohën pavarësinë shqiptare në Konferencën e Londrës (1912-1913), por me territor drastikisht të reduktuar. Kosova i shkoi Serbisë. Çamëria dhe Janina i shkuan Greqisë. Rreth 40% e shqiptarëve etnikë mbetën jashtë kufijve të shtetit të ri.

Rilindja kishte arritur pavarësinë—por jo bashkimin.

Trashëgimia

Çfarë arriti Rilindja Kombëtare Shqiptare?

Ajo farkëtoi ndërgjegjen kombëtare te një popullsi e ndarë nga feja, nga rajoni dhe nga vetë shkrimet me të cilat shkruante. Krijoi një alfabet të standardizuar që mundësoi arsimin dhe komunikimin. Ngriti korniza organizative nga Lidhja e Prizrenit te Kongresi i Manastirit e te kuvendi i Vlorës. Prodhoi një letërsi—poezinë e Naim Frashërit, dijen e Sami Frashërit, himnin e Pashko Vasës—që u dha shqiptarëve ndjesinë e një identiteti dhe fati të përbashkët. Dhe siguroi pavarësinë kur alternativa ishte copëtimi mes fqinjëve armiqësorë.

Kufizimet e lëvizjes ishin po aq reale. Nacionalizmi mbeti kryesisht projekt elitash; shumica e shqiptarëve e përjetuan si ide abstrakte më shumë sesa si përkushtim të jetuar. Shteti i ri doli i dobët, i paqëndrueshëm dhe i cunguar—pa Kosovën, pa Çamërinë, pa qindra mijëra shqiptarë që do të kalonin shekullin e ardhshëm nën sundim të huaj.

Por mendoni se çfarë arritën udhëheqësit e Rilindjes përballë vështirësive që kishin. Një popull pa shtet, pa kishë, pa gjuhë të standardizuar, pa mbrojtës nga Fuqitë e Mëdha—i ndarë nga besimi, i shpërndarë nëpër katër vilajete, i mohuar nga Bismarku si inekzistent—u bë komb.

Flamuri i kuq që Ismail Qemali ngriti në Vlorë valëvitet ende sot. Alfabeti i miratuar në Manastir shkruhet ende. Poezia e Naim Frashërit recitohet ende. Cilatdo qofshin kufizimet e saj, Rilindja Kombëtare krijoi diçka që zgjat.

Kjo është trashëgimia e saj.

Ky artikull është pjesë e serisë së AlbaniaVisit.com mbi historinë shqiptare. Për lexim të lidhur, shihni artikujt tanë për Lidhjen e Prizrenit dhe Katër Vilajetet Osmane.