Lindja e Rrëmujshme dhe Madhështore e Identitetit Politik Shqiptar
Më 10 qershor 1878, tetëdhjetë burra u mblodhën në një xhami në Prizren dhe, pa e ditur, ndryshuan rrjedhën e historisë ballkanike.
Nuk ishin revolucionarë. Shumica ishin çifligarë myslimanë të shqetësuar se do të humbisnin pronat. Disa ishin krerë fisesh që mbronin territoret stërgjyshore. Një grusht ishin intelektualë me arsim evropian dhe me ide të rrezikshme për kombin. Ata nuk pajtoheshin thuajse për asgjë—fenë, politikën, madje as për atë nëse Shqipëria duhej të ekzistonte fare si koncept i pavarur.
Ajo që i bashkonte ishte më e thjeshtë: Fuqitë e Mëdha të Evropës sapo kishin tërhequr vija mbi një hartë që do t’i copëtonte trojet e banuara nga shqiptarët mes Serbisë, Malit të Zi, Greqisë dhe Bullgarisë. Burrat në atë xhami kishin tri javë për të bërë diçka, ose do të shihnin identitetin e tyre të zhdukej. Një identitet që shtrihej mijëvjeçarë.
Lidhja e Prizrenit që doli nga ai tubim do të zgjaste vetëm tre vjet përpara se topat osmanë ta heshtnin. Por në ato tre vjet, ky koalicion i përçarë elitash feudale arriti diçka që asnjë organizatë shqiptare nuk e kishte arritur më parë.
Ata bënë që Evropa ta pranonte se shqiptarët ekzistonin.
Historia e Lidhjes nuk është përralla e thjeshtë nacionaliste që gjendet në tekstet shkollore shqiptare. Është më e ndërlikuar, më kontradiktore dhe në fund më interesante—rrëfimi se si një reagim mbrojtës i çifligarëve konservatorë myslimanë evoluoi në diçka që i afrohej një lëvizjeje kombëtare, dhe se si perandoria që fillimisht e nxiti atë lëvizje përfundimisht e shkatërroi.
Bota përpara Lidhjes
Për të kuptuar pse Lidhja kishte rëndësi, duhet kuptuar çfarë erdhi para saj—që ishte, në thelb, asgjë.
Përpara vitit 1878, nuk kishte Shqipëri. As si vend, as si njësi administrative, as si ide koherente në mendjen e shumicës së shqiptarëve. Perandoria Osmane i kishte shpërndarë qëllimisht trojet e banuara nga shqiptarët nëpër katër vilajete të veçanta: Kosova në qendër, Shkodra në veri, Janina në jug, Manastiri në lindje. Një shqiptar në Prizren jetonte nën ligje dhe guvernatorë të ndryshëm nga kushëriri i tij në Shkodër ose partneri i tij tregtar në Janinë.
Katër vilajetet shqiptare
Më thelbësisht, “shqiptar” nuk ishte mënyra kryesore se si shumica e shqiptarëve mendonin për veten. Identiteti kalonte së pari nëpër fe: ishe mysliman (rreth 70% e popullsisë), i krishterë ortodoks (20%, kryesisht në jug), ose katolik (10%, i përqendruar në malësinë veriore). Pastaj vinte fisi, farefisi, rajoni. Gjuha ishte ajo që flisje në shtëpi; nuk të bënte komb.
Sistemi osman i mileteve i forcoi këto ndarje. Shqiptarët ortodoksë i përkisnin të njëjtës kategori administrative si grekët dhe bullgarët—ndiqnin shkolla në gjuhën greke, faleshin në kisha nën Patriarkun e Kostandinopojës dhe thithnin ndikimin kulturor grek. Shqiptarët myslimanë gëzonin privilegjet e besimit sundues, por identifikoheshin me bashkësinë më të gjerë islamike sesa me fqinjët e tyre të krishterë që flisnin të njëjtën gjuhë.
Elita feudale—bejlerët që zotëronin çifligjet e mëdha—ishte integruar thellë në strukturat osmane. Ata mblidhnin taksa, jepnin drejtësi dhe ruanin rendin në këmbim të njohjes perandorake të pronës dhe statusit të tyre. Nacionalizmi shqiptar, kur do të lindte, do t’i kërcënonte këto marrëveshje. Që bejlerët do të drejtonin përfundimisht një lëvizje nacionaliste ishte një nga ironitë më të çuditshme të historisë.
Traktatet që ndryshuan gjithçka
Kriza filloi me fitoren dërrmuese të Rusisë ndaj Perandorisë Osmane në vitet 1877-78. Traktati i Shën Stefanit, i nënshkruar në mars 1878, e rivizatoi Ballkanin në favor të Rusisë. Një “Bullgari e Madhe” e gjerë shtrihej nga Danubi deri në Egje, duke përthithur rrethe të banuara nga shqiptarë, përfshirë Korçën dhe Dibrën. Serbia fitoi pavarësinë dhe u zgjerua në trojet shqiptare rreth Nishit dhe Toplicës. Mali i Zi u dyfishua e më shumë në sipërfaqe, duke marrë qytetet shqiptare Plavë, Guci dhe portin strategjik të Ulqinit.
Për komunitetet shqiptare, traktati ishte katastrofik. Gjatë luftës ruso-turke, forcat serbe kishin dëbuar tashmë shumicën e shqiptarëve myslimanë nga rajoni i Nishit—komunitete të tëra të nxjerra nga trojet stërgjyshore drejt Kosovës, ku mbërritën si refugjatë me histori zhveshjeje nga prona që ushqyen urrejtjen dhe frikën.
Kongresi i Berlinit, 13 korrik 1878
Kongresi i Berlinit, i mbledhur atë qershor për të frenuar zgjerimin rus, i modifikoi, por nuk i përmirësoi thelbësisht gjërat për shqiptarët. Bullgaria e Madhe u zvogëlua, por Mali i Zi mori përsëri Plavën, Gucinë dhe përfundimisht Ulqinin. Serbia i mbajti fitimet. Greqisë iu premtuan negociata për Epirin dhe Thesalinë. Udhëheqësit shqiptarë llogaritën se rreth 40% e territorit të banuar nga shqiptarët rrezikonte copëtimin.
Më e rënda: shqiptarët nuk kishin zë në këto vendime. Një memorandum nga delegatët shqiptarë u injorua. Bismarku thuhet se deklaroi se “një komb shqiptar nuk ekziston”. Serbët kishin mbështetjen ruse, grekët kishin simpatinë britanike e franceze, bullgarët kishin ushtritë ruse—shqiptarët nuk kishin gjë tjetër veç aftësisë së tyre për rezistencë të armatosur.
Tetëdhjetë burra në një xhami
Delegatët që u mblodhën në medresenë e Prizrenit—një shkollë teologjike brenda kompleksit të xhamisë së shekullit XVI të Gazi Mehmet Pashës—vinin kryesisht nga Kosova dhe rajonet lindore. Shkodra, qendra kryesore veriore, nuk dërgoi përfaqësues. Jugu ishte thuajse i papranishëm, me vetëm dy delegatë nga Vilajeti i Janinës. Koha ishte tepër e shkurtër, distancat tepër të mëdha, koordinimi tepër i vështirë.
Përbërja ishte dërrmuese myslimane dhe dërrmuese elitare. Dokumenti themelues, Kararnameja, do të mbante vulat e 47 bejlerëve myslimanë. Krerë fisesh, udhëheqës fetarë, disa tregtarë e plotësonin kuvendin. Një vend u la për “përfaqësuesin e popullsisë katolike të Prizrenit”—por emri dhe vula mungojnë në dokument. Kuvendi fillimisht e quajti veten “Komiteti i Myslimanëve të Vërtetë”.
Kjo nuk ishte, pra, një mbledhje nacionalistësh shqiptarë në asnjë kuptim modern. Ishte një takim çifligarësh myslimanë të alarmuar nga perspektiva e humbjes së pronave te shtetet e krishtera ballkanike. Interesat e tyre përputheshin me mbrojtjen territoriale, jo me ndërtimin e kombit.
Kararnameja – dokument besnikërie, jo nacionalizmi
Kararnameja, e miratuar më 18 qershor 1878, tregon sa larg qëndronte fillimisht Lidhja nga nacionalizmi. Neni 1 shpallte kundërshtim ndaj “çdo qeverie tjetër përveç asaj të Portës së Lartë” dhe përkushtim për të mbrojtur “integritetin territorial”—të Perandorisë Osmane, jo të Shqipërisë. Neni 2 zotohej të “ruante të drejtat perandorake të Zotërisë sonë, personit të papërgjegjshëm të Madhërisë së Tij Sulltanit”.
Dokumenti e përmendte Shqipërinë vetëm kalimthi. Nuk thoshte asgjë për shkollat në gjuhën shqipe. Asgjë për autonominë administrative. Asgjë për bashkimin e vilajeteve shqiptare. Dispozitat ushtarake ishin thjesht mbrojtëse: t’i rezistohej pushtimit të huaj, të vendoseshin forca vullnetare kundër Serbisë dhe Malit të Zi nëse ishte e nevojshme.
Neni i fundit i Kararnamesë u kërkonte anëtarëve të bënin një betim fetar: “Kush e braktis, do të trajtohet sikur të kishte braktisur besimin tonë islam”. Ky ishte solidaritet mysliman kundër depërtimit të krishterë, jo nacionalizëm laik.
Hyn Abdyl Frashëri
Lidhja mund të kishte mbetur një aleancë mbrojtëse konservatore po të mos ishte për një njeri. Abdyl Frashëri ishte gjithçka që bejlerët e Prizrenit nuk ishin: jugor më shumë se verior, bektashi më shumë se sunit, i shkolluar në greqisht në gjimnazin e Janinës, me përvojë në politikën parlamentare osmane, i ekspozuar ndaj ideve nacionaliste evropiane.
Frashëri vinte nga një familje e jashtëzakonshme. Vëllai i tij Naimi do të bëhej poeti kombëtar i Shqipërisë; vëllai i tij Samiu do të hartonte enciklopedinë e parë në gjuhën shqipe. Vetë Abdyli kishte shërbyer në Parlamentin Osman dhe e kuptonte se rezistenca mbrojtëse në vetvete nuk mund t’i shpëtonte trojet shqiptare—organizimi politik dhe ideologjia nacionaliste ishin të domosdoshme.
Ai drejtoi Degën Jugore të Lidhjes nga baza e tij në Toskëri, duke vepruar në tension të vazhdueshëm me udhëheqjen më konservatore veriore. Aty ku krahu i Prizrenit e shihte Lidhjen si mjet për të ruajtur interesat myslimane osmane, Frashëri parashikonte diçka të re: një identitet politik shqiptar që mund të bashkonte myslimanë, katolikë dhe ortodoksë rreth etnisë së përbashkët në vend të fesë.
Deklarata e tij më e famshme e përmblodhi këtë vizion: “Ashtu si nuk jemi dhe nuk duam të jemi turq, po ashtu do t’i kundërvihemi me gjithë fuqinë tonë kujtdo që dëshiron të na kthejë në sllavë, austriakë ose grekë. Ne duam të jemi shqiptarë.”
Deri në nëntor 1878, në një kuvend vendimtar në fshatin e tij të lindjes, Frashëri kaloi një program autonomie: bashkimin e vilajeteve shqiptare në një njësi administrative, qeverisje autonome, shqipen si gjuhë zyrtare, një kuvend legjislativ dhe një guvernator të emëruar nga sulltani—por të pavarur prej tij. Kjo ishte ndërtim kombi, jo thjesht mbrojtje territoriale.
E megjithatë, krahu i Frashërit nuk e kontrolloi kurrë plotësisht Lidhjen. Krahu besnikërist—i përqendruar në veri, i mbështetur nga klerikë të fuqishëm dhe krerë tradicionalë—e shihte autonominë si kërcënim për solidaritetin mysliman kundër shteteve të krishtera ballkanike. Komandantë rajonalë si Ali Pashë Gucia përqendroheshin te mbrojtja e menjëhershme ushtarake më shumë sesa te programet politike. Lidhja mbeti koalicion, jo lëvizje e njësuar.
Betejat për Plavën dhe Gucinë
Cilatdo qofshin kontradiktat e brendshme, Lidhja dinte të luftonte.
Kur Mali i Zi u përpoq të pushtonte Plavën dhe Gucinë në fund të vitit 1879—qytete që Traktati i Berlinit ia kishte dhënë—çetat shqiptare ngritën rezistencë të ashpër. Sistemi tradicional i mobilizimit fisnor, i përforcuar nga organizimi i Lidhjes, nxori në fushëbetejë mijëra burra të armatosur.
Në Betejën e Novshiqes më 4 dhjetor 1879, rreth 2,000 mbrojtës shqiptarë u përballën me 4,000-6,000 trupa malazeze nën komandantin e njohur Marko Miljanov. Malazezët, që prisnin pushtim të lehtë, hasën në vend të kësaj ashpërsinë e veçantë të luftës malësore shqiptare. Burimet shqiptare pretendojnë se mbrojtësit “sollën rreth gjashtëdhjetë krerë në Guci”—koleksioni makabër i trofeve që shënonte fitoren në luftën fisnore. Deri në janar 1880, Mali i Zi ishte tërhequr plotësisht nga rajoni.
Zgjidhja e Fuqive të Mëdha ishte t’i jepnin Malit të Zi Ulqinin në vend të tyre—një qytet bregdetar në Adriatik. Kjo thjesht e zhvendosi krizën, nuk e zgjidhi.
Kriza e Ulqinit
Ulqini tregoi si aftësitë e Lidhjes, ashtu edhe kufijtë e rezistencës përballë presionit të përqendruar të Fuqive të Mëdha.
Kur forcat shqiptare refuzuan ta dorëzonin qytetin, Evropa mblodhi në Adriatik një skuadrilje detare që lexohet si listë e fuqisë perandorake të shekullit XIX: luftanijet britanike HMS Monarch dhe HMS Thunderer, franceze Suffren, austriake Custoza, plus anije gjermane, ruse dhe italiane. Flota e kombinuar kërcënoi të merrte Smirnën—një port të madh osman—nëse sulltani nuk do ta detyronte nënshtrimin shqiptar.
Abdyl Hamiti II dërgoi Dervish Pashën me 21 batalione. Më 22 nëntor 1880, forcat osmane u përballën me mbrojtësit shqiptarë—rreth 800 nga Ulqini plus 2,000 vullnetarë—pranë liqenit të Shasit. Isuf Sokoli, një mbrojtës kyç, ra. Të nesërmen, trupat osmane hynë në Ulqin dhe ia dorëzuan Malit të Zi.
Mësimi ishte i qartë: Shqipëria mund ta mundte Malin e Zi, por nuk mund ta mundte Malin e Zi të mbështetur nga ushtria osmane që vepronte nën ultimatumin e Fuqive të Mëdha. Vetëm forca dërrmuese, osmane dhe evropiane e kombinuar, mund ta mposhtte rezistencën shqiptare.
Në jug, forcat e Lidhjes patën fat më të mirë. Rezistenca e armatosur përgjatë kufirit grek i shtyu negociatat kufitare, dhe kur erdhi zgjidhja përfundimtare në vitin 1881, Greqia mori vetëm Thesalinë dhe rrethin e vogël shqiptar të Artës—dukshëm më pak se ç’kishte pretenduar. Aftësia ushtarake e Lidhjes i kishte pakësuar në mënyrë të dukshme humbjet territoriale.
Nga mjet i dobishëm në kërcënim ekzistencial
Marrëdhënia osmane me Lidhjen evoluoi në tri faza—secila duke u mësuar shqiptarëve diçka për natyrën e pushtetit perandorak.
Fillimisht, Porta ofroi mbështetje të fshehtë: financim, armë, mbulesë diplomatike. Rezistenca shqiptare u shërbente interesave osmane duke penguar zbatimin e Traktatit të Berlinit. Vali i Shkodrës thuhet se u dha çetave shqiptare 3,000 pushkë dhe 1,000 arka municioni. Për sa kohë që shqiptarët luftonin të huajt në vend që të sfidonin autoritetin osman, ata ishin të dobishëm.
Deri në vitin 1880, ankthi u rrit në Kostandinopojë ndërsa kërkesat e Lidhjes evoluonin. Kuvendi i Dibrës i tetorit 1880 miratoi një program për “Provinca të Bashkuara” me shqipen si gjuhë administrative—autonomi që kërcënonte centralizimin osman. Lidhja po bëhej diçka që themeluesit e saj konservatorë nuk e kishin menduar: një mjet për ide politike të rrezikshme për perandorinë.
Pika e këputjes erdhi në fillim të vitit 1881. Forcat e Lidhjes nën Sulejman Vokshin morën Shkupin, Prishtinën dhe Mitrovicën, duke dëbuar nëpunësit osmanë. Lidhja e shpalli veten qeveri e përkohshme me Ymer Prizrenin si udhëheqës, Abdyl Frashërin si ministër të jashtëm dhe rreth 20,000 burra nën armë.
Ky ishte kryengritje e hapur. Sulltani që kishte nxitur rezistencën shqiptare kundër të huajve tani përballej me rezistencë shqiptare kundër vetvetes.
Shtypja e Slivovës dhe pasojat
Dervish Pasha marshoi kundër Prizrenit me rreth 10,000 trupa—i njëjti komandant që kishte zbatuar dorëzimin e Ulqinit tani ngarkohej me shkatërrimin e lëvizjes që e kishte ndihmuar të përballonte sfidat e huaja.
Në Betejën e Slivovës, 16-20 prill 1881, forcat shqiptare nën Sulejman Vokshin mbajtën pozicione mbrojtëse pranë Ferizajt për katër ditë. Luftimet ishin brutale. Tradita gojore shqiptare kujton Mic Sokolin, që thuhet se e mbylli grykën e një topi osman me trupin e tij—një detaj që mund të jetë legjendar, ndonëse vdekja e tij në betejë është e vërtetuar.
Pas Slivovës, forcat e Dervish Pashës hynë në Prizren dhe shpërbënë sistematikisht gjithçka që Lidhja kishte ndërtuar. Pasuan arrestime masive. Udhëheqësit u burgosën, u internuan në Anadoll ose u ekzekutuan.
Abdyl Frashëri mori dënim me vdekje, i zbutur në burgim të përjetshëm. Kaloi tre vjet në kalanë e Prizrenit, pastaj u zhvendos në Stamboll nën mbikëqyrje të përhershme. Vdiq në vitin 1892, kurrë i lirë, me vizionin e tij për autonominë shqiptare të parealizuar, por jo të harruar.
Ali Pashë Gucia, shqetësimet e të cilit kishin qenë territoriale më shumë se politike, mori trajtim tjetër: u emërua mytesarif i Pejës. Osmanët bënin dallim mes atyre që kishin luftuar të huajt dhe atyre që kishin sfiduar vetë perandorinë.
Kuptimi i Lidhjes
Çfarë ishte Lidhja e Prizrenit? Përgjigjja varet nga kush e tregon historinë.
Interpretimi nacionalist shqiptar e paraqet si çastin themelues të ndërgjegjes kombëtare—dëshmi se shqiptarët ishin të bashkuar si komb pavarësisht ndarjeve fetare, fillimi i Rilindjes Kombëtare që do të kulmonte me pavarësinë në vitin 1912. Historianët e epokës komuniste nën Enver Hoxhën e ngritën Lidhjen krahas Skënderbeut si simbol të shenjtë kombëtar. Ky interpretim thekson bashkimin, rezistencën, udhëheqjen intelektuale të vëllezërve Frashëri—duke zbehur mbështetjen osmane, karakterin kryesisht mysliman e konservator dhe interesat klasore të bejlerëve çifligarë.
Interpretimi serb e sheh Lidhjen përmes prizmit të Kosovës. Studiuesit serbë theksojnë se Lidhja kundërshtoi shprehimisht zgjerimin territorial serb, se u nxit dhe u armatos nga autoritetet osmane, se formimi i saj në Prizren—një qytet me rëndësi kulturore mesjetare serbe—përfaqëson depërtim shqiptar. Ky interpretim u shërbeu pretendimeve serbe për Kosovën në shekullin XX dhe vazhdon të ndikojë ligjërimin nacionalist.
Studimi akademik perëndimor ofron vlerësim më të nuancuar. Vepra themelore e Stavro Skendit e gjurmoi Lidhjen si pjesë të zhvillimit më të gjerë kombëtar, duke pranuar kontradiktat e saj të brendshme. Noel Malcolm e përshkroi si “një lëvizje shqiptare që filloi në vitin 1878 si nismë për t’i rezistuar transferimit të territorit të banuar nga shqiptarë nga Perandoria Osmane te Mali i Zi, por që gradualisht fitoi një program politik ‘autonomist’”—as nacionalizëm i kulluar, as thjesht manipulim osman.
Konsensusi akademik pranon se Lidhja nuk ishte lëvizje nacionaliste moderne në kuptimin e shekullit XX. Ajo ishte, siç thotë një vlerësim, “e dominuar nga konservatorët myslimanë dhe nuk krijoi kurrë një qendër të vetme drejtimi apo veprimi të bashkërenduar”. E megjithatë kjo nuk ia zvogëlon rëndësinë si pikë kthese—një çast kur, për herë të parë, shqiptarët u organizuan politikisht përtej ndarjeve rajonale dhe fetare për të mbrojtur një territor të përcaktuar kolektivisht.
Çfarë arriti Lidhja
Një gazetë malazeze u tall pas shtypjes: “Dorëzimi i sotëm dëshmon se e gjithë ajo e ashtuquajtura rezistencë shqiptare dhe ajo Lidhje e tmerrshme Shqiptare me të cilën Turqia veproi dhe mashtroi gjithë botën ishte në fakt asgjë.”
Kjo ishte e gabuar.
Lidhja i kishte pakësuar humbjet territoriale. Mali i Zi dhe Greqia morën dukshëm më pak territor të banuar nga shqiptarë sesa do të kishin marrë pa tre vjet rezistence të armatosur, presioni diplomatik dhe organizimi politik.
Lidhja kishte demonstruar aftësinë ushtarake shqiptare. Fuqitë e Mëdha kishin pritur copëtim të lehtë; në vend të kësaj, u përballën me rezistencë guerile të vazhdueshme që kërkoi ndërhyrje ushtarake osmane për t’u shtypur.
Më e rëndësishmja, Lidhja e kishte vendosur ekzistencën shqiptare në ndërgjegjen evropiane. Bismarku mund ta kishte mohuar që ekzistonte një komb shqiptar, por memorandumet, delegacionet, rezistenca e armatosur dhe në fund një fushatë e madhe ushtarake osmane i bënë mohime të tilla gjithnjë e më të vështira.
Idetë e Lidhjes u treguan më të qëndrueshme se institucionet e saj. Kërkesa për një vilajet të njësuar shqiptar, për arsim në gjuhën shqipe dhe për autonomi administrative do të përsëritej në Lidhjen e Pejës (1897-1902), në Kongresin e Alfabetit në Manastir (1908), në kryengritjet shqiptare të viteve 1910-1912 dhe përfundimisht në shpalljen e pavarësisë në nëntor 1912.
Ndërtesa ende qëndron
Nëse vizitoni Prizrenin sot—dhe duhet ta bëni; është një nga qytetet më të bukura të Ballkanit—mund ta shihni ndërtesën ku u mblodhën tetëdhjetë burra atë ditë qershori të vitit 1878.
Kompleksi i mbijetoi sundimit osman, i mbijetoi dy luftërave botërore, i mbijetoi socializmit jugosllav. Në vitin 1999, gjatë konfliktit të Kosovës, forcat serbe e shkatërruan qëllimisht. Rindërtimi, i përfunduar në vitin 2005, strehon një muze kushtuar historisë së Lidhjes.
Qëndroni në atë oborr dhe mendoni për çfarë ndodhi këtu: një koalicion i përçarë çifligarësh, krerësh fisnorë dhe intelektualësh, i ndarë nga rajoni dhe feja, i bashkuar vetëm nga kërcënimi i zhveshjes prej pronës, disi artikuloi një vizion të ekzistencës politike shqiptare që do t’i mbijetonte shtypjes së vet.
Lidhja e Prizrenit ishte njëkohësisht më pak dhe më shumë nga sa sugjerojnë legjendat e saj: më pak e njësuar, më pak nacionaliste, më pak e suksesshme nga sa pretendon mitologjia shqiptare, e megjithatë më domethënëse, më me pasoja dhe më vërtet transformuese nga sa pranojnë kritikët e saj.
Burrat që u mblodhën në atë xhami nuk e dinin se po nisnin diçka që do t’i mbijetonte vetë Perandorisë Osmane. Ata po përpiqeshin të shpëtonin trojet, pronat, mënyrën e tyre tradicionale të jetesës. Ajo që krijuan në vend të kësaj ishte fillimi i një kombi.
Muzeu i Lidhjes së Prizrenit ndodhet në Qytetin e Vjetër të Prizrenit, Kosovë. Kompleksi përfshin ndërtesën origjinale të medresesë (të rindërtuar), xhaminë e Gazi Mehmet Pashës dhe ekspozita mbi historinë e Lidhjes dhe Rilindjen Kombëtare Shqiptare. E hapur çdo ditë përveç të hënave.