Si një ligj i vitit 2015 i lejon kryeministrit të përshpejtojë projekte miliardëshe, t'u japë investitorëve akses te toka shtetërore dhe, në letër, të shpronësojë pronë private në interes të një pale tjetër private.
Dosja e dytë në makineri. Si një ligj i vitit 2015 i lejon kryeministrit të përshpejtojë projekte miliardëshe, t’u japë investitorëve akses te toka shtetërore dhe, në letër, të shpronësojë pronë private në interes të një pale tjetër private.
Ligji për Investimet Strategjike, LIGJ Nr. 55/2015, hyri në fuqi më 1 janar 2016, me një qëllim të deklaruar që tingëllon i pakundërshtueshëm: të tërheqë investime të mëdha vendase dhe të huaja duke ofruar “procedura administrative të veçanta favorizuese, lehtësuese ose përshpejtuese”. Thënë thjesht, është një korsi e shpejtë. Një projekt që qeveria e cilëson strategjik nxirret nga radha e zakonshme e lejeve dhe merr trajtim prioritar, ndihmë me dokumentacionin dhe mbështetje të drejtpërdrejtë shtetërore.
Zbatohet në një sërë sektorësh, përfshirë energjinë dhe minierat, transportin, infrastrukturën, bujqësinë dhe, thelbësore këtu, turizmin. Për t’u kualifikuar, një projekt duhet të kalojë një prag minimal kapitali që shkon, sipas sektorit, nga rreth një milion deri në pesëdhjetë milionë euro. Kaloje, dhe hapet dera drejt një kategorie privilegjesh që investitorët e zakonshëm nuk i shohin kurrë.
Dy prej atyre privilegjeve peshojnë më shumë. I pari është aksesi te pasuria e paluajtshme shtetërore — ligji i lejon shtetit t’i vërë tokën publike në dispozicion një investitori strategjik. I dyti është një paketë lehtësirash fiskale, lehtësimi tatimor dhe mbështetja që e bëjnë një projekt në kufi fitimprurës dhe një fitimprurës shumë të leverdishëm. Rreth tyre qëndron ajo që një analizë e quajti pa dorashka një regjim trajtimi të favorshëm dhe “mungesë konkurrence”.
Vendimi për t’i dhënë të gjitha këto i takon një organi të vetëm: Komitetit të Investimeve Strategjike, organ kolegjial i Këshillit të Ministrave i kryesuar nga kryeministri. Është komiteti, me Edi Ramën në krye, që vendos se kush është strategjik dhe kush jo.
I fshehur në ligj është një dispozitë që, e lexuar drejtpërdrejt, është e jashtëzakonshme për një vend që aspiron normat evropiane. Ligji për Investimet Strategjike i jep qeverisë kompetencën të shpronësojë pronë private për një projekt privat — të marrë tokë nga një pronar privat dhe t’ia kalojë, përmes kuadrit të investimit strategjik, në dobi të një pale tjetër private. Kostoja e shpronësimit mbulohet nga investitori strategjik.
Lexojeni sërish. Kjo nuk është kompetenca e zakonshme e shpronësimit, ku shteti merr tokë për një rrugë publike ose një spital publik. Ky është një mekanizëm përmes të cilit shteti mund ta detyrojë një qytetar të dorëzojë pronën që një investitor i preferuar të ndërtojë mbi të. Vëzhguesit ligjorë e kanë evidentuar këtë nen pikërisht sepse i jep qeverisë të drejtën të shpronësojë “në interes të një pale tjetër private”.
Vërejtja e ndershme, dhe ka rëndësi: sipas llogarisë së Departamentit të Shtetit amerikan, kjo kompetencë specifike nuk është ushtruar ende. Rri në letër, e papërdorur, një dispozitë e mbushur por e pashkrepur. Por ekzistenca e saj është pika. Në një sistem pronësor tashmë të tendosur nga regjistrimi i paplotë i tokës dhe dekada titujsh të kontestuar, një ligj që i lejon ekzekutivit të zhvendosë tokë private drejt investitorëve privatë është një ftesë e hapur, dhe njerëzit që sot janë lënë jashtë telave në Zvërnec e ndjekin nga afër.
Qeveria e shet Ligjin për Investimet Strategjike si magnet për kapitalin botëror. Kritika më rrënuese ndaj tij nuk vjen nga protestuesit, por nga aleati më i afërt perëndimor i Shqipërisë.
Në Deklaratën e vet për Klimën e Investimeve, Departamenti i Shtetit i SHBA-së shënoi se kaq pak investitorë të huaj kishin përfituar realisht nga statusi strategjik sa kjo kishte “ushqyer perceptimin mes investitorëve të huaj se ligji ka përfituar kryesisht kompani vendase me lidhje të forta me shumicën qeverisëse”. Kjo është një fjali e kujdesshme diplomatike për një ide të drejtpërdrejtë: një ligj i reklamuar si derë e hapur për investimin ndërkombëtar ka funksionuar, në praktikë, si kanal për të brendshëm të lidhur politikisht.
Kritikët në Shqipëri e thonë më pa dorashka. Ligji, argumentojnë ata, i kërkon investitorit thuajse asgjë dhe shtetit thuajse gjithçka. Është i lehtë në detyrime për “investitorin strategjik” dhe i rëndë në angazhime nga arka publike, kështu që kur një projekt nuk jep atë që premtoi, barra u bie taksapaguesve shqiptarë dhe jo kompanisë që u përshpejtua. E njëjta dinamikë që ka ndjekur si hije bumin e gjerë të ndërtimit në Shqipëri përshkon edhe regjimin e investimeve strategjike: rreziku publik, përfitimi privat.
Ka një ironi që ia vlen të regjistrohet. Ndërsa zgjeronte këtë korsi të shpejtë miqësore me të brendshmit, Shqipëria ka nisur veçmas të fusë një mekanizëm shqyrtimi të investimeve të huaja në stilin e BE-së, lloji i mbrojtjes i projektuar për të kontrolluar pikërisht marrëveshjet e errëta dhe strategjikisht të ndjeshme që ligji i 2015-ës i lëshon të kalojnë. Vendi po ndërton, në fakt, një frenë dhe po shtyp gazin njëkohësisht.
Ligji për Investimet Strategjike nuk është abstraksion. Është instrumenti që solli projektin e Kushnerit.
Më 30 dhjetor 2024, Komiteti i Investimeve Strategjike, i kryesuar nga Rama, pranoi propozimin e Atlantic Incubation Partners LLC, një degë e Affinity Partners të Jared Kushnerit, dhe i dha status investitori strategjik me “procedurë të veçantë”. Ai vendim i vetëm e ktheu një plan prej rreth 1.4–1.6 miliardë dollarësh për hotele, vila dhe një marinë përgjatë ishullit të Sazanit dhe lagunës së Nartës nga ide në prioritet kombëtar të përshpejtuar.
Përcaktimi është ajo që kritikët nënkuptojnë kur thonë se marrëveshja “anashkaloi” masat e zakonshme mbrojtëse. Nuk kishte vlerësim të përfunduar të ndikimit në mjedis. Nuk kishte shqyrtim publik transparent të dëmit ndaj habitateve të mbrojtura të lagunës. Etiketa e investitorit strategjik bëri atë për të cilën ishte ndërtuar: ngriti një projekt miliardësh mbi procesin e zakonshëm dhe e uli brenda një peizazhi të mbrojtur që një ligj i veçantë sapo ishte amenduar për ta hapur. Një ligj e bëri bregdetin të ndërtueshëm; ky e bëri ndërtuesin strategjik.
Ngaqë Ligji për Investimet Strategjike nuk u ndryshua me një vendim të vetëm që një gjykatë mund ta shqyrtonte, beteja për shfuqizimin e tij ka marrë një rrugë tjetër, më popullore, se përplasja rreth ligjit për zonat e mbrojtura.
Mjeti është referendumi. Lëvizja qytetare “Shqipëria Bëhet”, e themeluar në 2023 nga avokati dhe aktivisti Adriatik Lapaj, ka depozituar kërkesë në Komisionin Qendror të Zgjedhjeve për të nisur mbledhjen e firmave, me qëllimin e deklaruar për ta çuar në votim kombëtar si Ligjin për Investimet Strategjike ashtu edhe Paketën e Maleve. Pragu është 50,000 firma për ligj. Formulimi i Lapajt është i pamëshirshëm: me këto dy ligje, thotë ai, “po justifikohet vjedhja”, dhe është “koha të ndalet vjedhja e Atdheut me ligj”.
Pengesa është e njëjta që ndjek çdo rrugë shfuqizimi në Shqipëri. Shumica qeverisëse ka zgjatur vazhdimisht dritaren e zbatimit të ligjit në vend që ta ngushtojë — së fundmi deri në gjysmën e dytë të dekadës, vetëm me vota socialiste — dhe makineria e referendumit në vend ka qenë praktikisht e papërdorshme prej vitesh, një bllokim strukturor që mund të kërkojë ndryshim kushtetues përpara se çdo votim të mund të ndodhë. Firmat mund të vijnë. A mund të arrijnë ndonjëherë në fletëvotim është pyetje tjetër, më e vështirë.
Ligji për Investimet Strategjike është pjesa e makinerisë që mbrohet më lehtë në abstrakt dhe më vështirë në praktikë. Çdo vend konkurron për kapital, dhe përshpejtimi i investimeve serioze nuk është, në vetvete, skandal. Skandali është te detajet: një komitet i kryesuar nga kryeministri që vendos se kush është strategjik; një kompetencë e përhershme për të shpronësuar tokë private për projekte private; një histori, sipas vlerësimit të vetë Uashingtonit, përfitimi për të brendshmit e jo për investitorët e huaj që ligji u shit se do të tërhiqte; dhe një marrëveshje e bujshme e kaluar pa asnjë shqyrtim mjedisor.
Më vete, çdo dispozitë mund të shpjegohet. Bashkë me ligjin që hapi bregdetin e mbrojtur dhe paketën që shet tokë malore për një euro, pushon së dukuri politikë investimesh dhe fillon të duket si sistem. Prandaj njerëzit në rrugë nuk pyesin më vetëm për një resort. Ata pyesin se kujt i shërben shteti.
Është Ligji nr. 55/2015, në fuqi që prej janarit 2016, që i lejon qeverisë shqiptare të përshpejtojë investime të mëdha duke i cilësuar “strategjike”. Statusi strategjik sjell leje me përparësi, ndihmë shtetërore, akses te toka në pronësi shtetërore dhe përfitime fiskale. Statusi jepet nga Komiteti i Investimeve Strategjike, organ i Këshillit të Ministrave i kryesuar nga kryeministri.
Në letër, po. Ligji i jep qeverisë kompetencën të shpronësojë pronë private për zhvillimin e një projekti strategjik privat, me koston e mbuluar nga investitori — duke lejuar praktikisht që toka t’i merret një pronari privat në interes të një tjetri. Sipas Departamentit të Shtetit amerikan, kjo kompetencë specifike nuk ishte ushtruar ende, por prania e saj në ligj është kritikë qendrore.
Më 30 dhjetor 2024, Komiteti i Investimeve Strategjike i kryesuar nga Edi Rama i dha status investitori strategjik kompanisë Atlantic Incubation Partners LLC, degë e Affinity Partners të Jared Kushnerit, për zhvillimin prej rreth 1.4–1.6 miliardë dollarësh në Sazan dhe Vjosë-Nartë. Statusi e përshpejtoi projektin dhe është pjesë e arsyes pse kritikët thonë se anashkaloi masat e zakonshme mbrojtëse mjedisore dhe të konsultimit publik.