Njoftimi i Kryeministrit Rama për Diella-n, një 'ministre' AI për prokurimin publik, ka gjeneruar vëmendje ndërkombëtare—por detajet kritike të zbatimit mbeten të pashpalosura.
Më 11 shtator 2025, Kryeministri shqiptar Edi Rama njoftoi atë që e përshkroi si një risi botërore: Diella, një sistem inteligjence artificiale, do të merrte përgjegjësi ministrore për mbikëqyrjen e prokurimit publik. Sipas deklaratave qeveritare, Diella do të siguronte që tenderat publike të jenë “100% pa korrupsion.”
Njoftimi gjeneroi mbulim të konsiderueshëm mediatik ndërkombëtar, me media të mëdha që e paraqitën zhvillimin ose si inovacion revolucionar qeverisës ose si teatër politik të dyshimtë. Divergjenca pasqyron pasigurinë e vërtetë mbi atë që Diella përfaqëson realisht—një pyetje e komplikuar nga zbulimi i kufizuar i detajeve teknike dhe ligjore të zbatimit nga qeveria shqiptare.
Diella ekziston tashmë në e-Albania (albania.al), portalin digjital qeveritar të operuar nga AKSHI (Agjencia Kombëtare e Shoqërisë së Informacionit). Platforma ndihmon qytetarët të aksesojnë shërbime publike, të kërkojnë dokumente dhe të lundrojnë burokracinë. Njoftimi i ri e zgjeron rolin e Diella-s nga asistente virtuale në atë që Rama e karakterizoi si autoritet vendimmarrës mbi proceset e prokurimit publik.
Tre javë pas njoftimit, detajet kritike të zbatimit nuk janë bërë publike. Këto boshllëqe e bëjnë të pamundur vlerësimin nëse Diella përfaqëson një mjet kuptimplote anti-korrupsion apo shërben kryesisht si mesazh politik.
Ligji shqiptar vendos rregulloret e prokurimit nëpërmjet Ligjit të Prokurimit Publik dhe rregulloreve përkatëse. Si fiton një sistem AI autoritet ligjor për të marrë ose ndikuar vendimet e prokurimit brenda kësaj kornize nuk është shpjeguar.
Pyetje kyçe pa përgjigje:
Ligji shqiptar i prokurimit specifikon se komisionet e prokurimit—organe njerëzore me llogaridhënie ligjore—marrin vendime. Nëse një sistem AI tani i merr këto vendime, ose ligji duhet ndryshuar për të njohur këtë autoritet, ose Diella operon në një zonë gri ligjore. Asnjëra skenar nuk është sqaruar publikisht, duke krijuar pyetje themelore mbi bazën ligjore të sistemit.
Zyra e Kryeministrit nuk iu përgjigj kërkesës së AlbaniaVisit për koment mbi kornizën ligjore të Diella-s deri në kohën e publikimit.
Asnjë dokumentacion teknik që shpjegon algoritmet vendimmarrëse të Diella-s nuk është lëshuar. Kjo parandalon ekspertët e pavarur nga vlerësimi i paragjykimeve, saktësisë ose rreziqeve të manipulimit.
Detaje kritike teknike që mbeten të pashpalosura:
Sistemet AI mësojnë nga të dhënat historike. Nëse ato të dhëna pasqyrojnë praktika korruptive—gjë që historia e prokurimit të Shqipërisë sigurisht bën—AI mund të përhershërojë ose madje të optimizojë modelet e korrupsionit nëse nuk është projektuar specifikisht për t’i detektuar dhe përjashtuar. Pa specifikime teknike të publikuara, ky rrezik nuk mund të vlerësohet në mënyrë të pavarur.
Prokurimi publik përfshin rregullisht gjykime që tejkalojnë automatizimin e thjeshtë të bazuar në rregulla: vlerësimi nëse një zgjidhje e propozuar plotëson specifikimet, vlerësimi i kapacitetit të ofertuesit, përcaktimi nëse devijimet nga kërkesat janë të pranueshme.
Si i trajton Diella këto skenare—dhe çfarë mbikëqyrjeje njerëzore ekziston—mbetet e paspecifikuar:
Praktikat më të mira ndërkombëtare për AI-në në vendimmarrjen qeveritare, të vendosura nga organizata si OECD dhe Akti i AI i BE-së, theksojnë kërkesat “njeri në cikel” për vendimet me pasoja. Nëse zbatimi i Shqipërisë ndjek këto standarde nuk mund të përcaktohet pa dokumentacion të publikuar.
Sistemet AI në prokurimin qeveritar krijojnë sipërfaqe të reja sulmi. Aktorët keqdashës mund të përpiqen:
Shqipëria përjetoi sulme shkatërruese kibernetike në 2022, të atribuara aktorëve iranianë, që komprometuan bazat e të dhënave qeveritare dhe rrjedhën informacione të ndjeshme. Kjo histori ngre shqetësime të veçanta për sigurimin e një sistemi AI prokurimi.
Asnjë informacion nuk është publikuar mbi:
Njoftimi i Diella-s ndodh në sfondin e sfidave të konsiderueshme të infrastrukturës digjitale. Shqipëria renditet e 101-ta nga 180 vende në Indeksin e Perceptimeve të Korrupsionit 2023 të Transparency International dhe ka vështirësi me funksionalitetin bazë të e-qeverisjes.
Faqja zyrtare e turizmit të Shqipërisë (albania.al) paraqet formularë të prishura, kërkesa kontakti pa përgjigje dhe informacion të vjetëruar—probleme të dokumentuara në një hetim të mëparshëm të AlbaniaVisit mbi dështimet digjitale të Agjencisë Kombëtare të Turizmit. Nëse Shqipëria ka vështirësi të mirëmbajë një faqe funksionale turizmi, pyetjet lindin natyrshëm mbi kapacitetin për të zbatuar sisteme sofistikuara qeverisëse me AI.
Ky hendek mes njoftimit dhe kapacitetit të demonstruar ushqen skepticizmin nëse Diella përfaqëson qeverisje teknologjike të vërtetë apo shërben kryesisht qëllime mesazhesh politike.
Shqipëria nuk është e vetmja që eksploron aplikime AI në qeveri. Estonia, e cituar shpesh si lider i qeverisjes digjitale, përdor AI për funksione të ndryshme administrative por ruan kërkesa të rrepta transparence dhe mbikëqyrjeje njerëzore.
Qasja e Estonisë ndaj qeverisjes me AI:
Singapori gjithashtu përdor AI në shërbimet publike por publikon specifikime teknike të detajuara dhe ruan autoritetin vendimmarrës njerëzor për zgjedhjet me pasoja.
Qasja e Shqipërisë, bazuar në informacionin aktual publik, duket se i mungojnë këto mekanizma transparence dhe llogaridhënieje—edhe pse vlerësimi përfundimtar është i pamundur pa dokumentacion të publikuar.
Ekspertët që studiojnë teknologjinë dhe qeverisjen në demokracitë në zhvillim shprehin kujdes mbi vendosjen e AI-së që parakalon kapacitetin institucional dhe transparencën.
Një model i dokumentuar në vendet në zhvillim tregon qeveri që njoftojnë iniciativa ambicioze teknologjike kryesisht për reputacionin ndërkombëtar sesa funksionalitetin e brendshëm. Njoftimi gjeneron tituj pozitivë jashtë vendit—“Shqipëria udhëheq me minister AI!”—ndërsa zbatimi nuk përputhet kurrë me retorikën. Modele të ngjashme janë shfaqur me regjistrat e pronave me blockchain dhe sistemet e identitetit digjital.
Megjithatë, skepticizmi nuk duhet të përjashtojë mundësinë e inovacionit të vërtetë. Është e mundur që Shqipëria të ketë zhvilluar një sistem funksional me masa mbrojtëse të përshtatshme. Por pa dokumentacion të publikuar, specifikime teknike dhe korniza ligjore, pretendime të tilla nuk mund të vlerësohen në mënyrë të pavarur. Barra bie mbi qeverinë për të demonstruar se kjo është substancë, jo teatër.
Që Diella të përfaqësojë inovacion institucional të besueshëm sesa mesazh politik, qeveria shqiptare do të duhej të publikonte:
Korniza Ligjore: Legjislacion ose urdhëra ekzekutivë që shpjegojnë autoritetin ligjor të Diella-s, mekanizmat e llogaridhënies dhe marrëdhënien me ligjin ekzistues të prokurimit.
Dokumentacion Teknik: Algoritmet, burimet e të dhënave të stërvitjes, kriteret vendimmarrëse dhe strategjitë e zbutjes së paragjykimeve—idealisht të rishikuara nga ekspertë teknikë të pavarur.
Procedura Operacionale: Si funksionojnë proceset e prokurimit me Diella-n, çfarë mbikëqyrjeje njerëzore ekziston, si funksionojnë ankimet dhe çfarë masash mbrojtëse parandalojnë gabimet.
Metrika Performancës: Si do të matet efektiviteti i Diella-s, çfarë përbën sukses dhe si mund ta verifikojë publiku përmirësimet e pretenduara.
Auditime të Pavarura: Rishikime teknike dhe ligjore nga palë të treta që vlerësojnë nëse sistemi funksionon siç përshkruhet dhe përputhet me standardet ndërkombëtare të qeverisjes.
Disa organizata ndërkombëtare, përfshirë OECD, BE dhe Bankën Botërore, kanë ofruar ndihmë për Shqipërinë me iniciativa anti-korrupsion dhe qeverisje digjitale. Nëse Shqipëria ka kërkuar ose do ta pranojë ekspertizën e tillë lidhur me Diella-n mbetet e paqartë.
Shqipëria hapi negociatat e pranimit në BE në korrik 2022. Raportet e rregullta të progresit të Komisionit Evropian theksojnë se masat efektive anti-korrupsion dhe përmirësimet e shtetit të së drejtës janë parakushte për progresin e anëtarësimit.
Një sistem AI prokurimi teorikisht mund t’i mbështesë këto qëllime—nëse demonstron reduktim të korrupsionit dhe operon në mënyrë transparente. Megjithatë, nëse Diella shërben kryesisht si mesazh politik pa ndikim substancial anti-korrupsion, mund të komplikojë vlerësimin e BE-së.
Komisioni Evropian refuzoi të komentonte specifikisht mbi Diella-n por konfirmoi se përpjekjet anti-korrupsion të Shqipërisë peshohen rëndë në vlerësimet e anëtarësimit. Raporti i radhës i progresit të Komisionit për Shqipërinë, i planifikuar për tetor 2025, mund ta adresojë iniciativën.
Disa analistë shqiptarë kanë ngritur shqetësime se prokurimi i drejtuar nga AI mund të centralizojë pushtetin vendimmarrës në vend që të rrisë transparencën. Nëse algoritmet e Diella-s kontrollohen ekskluzivisht nga qeveria qendrore pa mbikëqyrje të pavarur, sistemi teorikisht mund të konfigurohet për të favorizuar kontraktorë të preferuar duke ruajtur një dukje objektiviteti algoritmik.
Korrupsioni tradicional i prokurimit përfshinte zyrtarë lokalë që favorizonin miqtë. Me prokurimin e centralizuar të drejtuar nga AI, favorizimi mund të ngulitur drejtpërdrejt në algoritme—duke favorizuar kushdo që konfiguroi sistemin për të preferuar ofertues të caktuar. Dukja e vendimmarrjes neutrale algoritmike mund ta bëjë favorizimin e tillë më të vështirë për t’u detektuar sesa korrupsionin tradicional. Pa transparencë mbi mënyrën e funksionimit të algoritmeve, kontrolli i centralizuar duhet marrë me besim.
Ky shqetësim nuk supozon keqdashje por thekson pse transparenca algoritmike ka rëndësi: për të verifikuar se centralizimi i autoritetit të prokurimit shërben qëllimet anti-korrupsion sesa mundëson forma më të sofistikuara favorizimi.
Sipas deklaratave qeveritare, Diella po integrohet aktualisht në proceset e prokurimit. Asnjë e dhënë publike nuk është lëshuar mbi:
Zyra e Kryeministrit deklaroi se të dhënat e performancës do të lëshoheshin “në kohën e duhur” por nuk siguroi afat specifik.
Besueshmëria e Diella-s si inovacion anti-korrupsion sesa teatër politik do të përcaktohet nga fakti nëse qeveria shqiptare siguron transparencën e nevojshme për vlerësim të pavarur. Zhvillime kyçe për t’u monitoruar:
Rishikimi Legjislativ: Nëse Kuvendi debaton dhe autorizon zyrtarisht autoritetin ligjor të Diella-s sipas ligjit shqiptar.
Publikimi i Dokumentacionit: Nëse specifikimet teknike, algoritmet dhe procedurat operacionale publikohen për rishikim ekspertësh.
Të Dhënat e Performancës: Nëse mund të demonstrohen përmirësime të matshme në integritetin e prokurimit.
Vlerësimi Ndërkombëtar: Si e vlerësojnë zyrtarët e BE-së, organizatat ndërkombëtare anti-korrupsion dhe ekspertët e qeverisjes teknologjike iniciativën pasi të dalin detajet.
Ankimet dhe Mosmarrëveshjet: Si trajtohen vendimet e para të kontestuara të prokurimit dhe nëse proceset e ankimimit funksionojnë në mënyrë transparente.
Eksperimenti i Shqipërisë me qeverisjen AI mund të përfaqësojë inovacion të vërtetë në teknologjinë anti-korrupsion—ose një shembull të elaboruar të asaj që studiuesit e quajnë “solucionizëm teknologjik”, ku problemet komplekse institucionale adresohen me njoftimet teknologjike sesa reforma substanciale.
Dallimi mes këtyre rezultateve varet tërësisht nga detajet e zbatimit që qeveria shqiptare nuk i ka shpalosur ende.
Lexim Shtesë:
AlbaniaVisit. “Dështimet Digjitale të Agjencisë së Turizmit të Shqipërisë”
AlbaniaVisit. “Korrupsioni në Shqipëri”
AlbaniaVisit. “Anëtarësimi i Shqipërisë në BE”