Festivali Folklorik i Gjirokastrës - Trashëgimia UNESCO e Shqipërisë

Ngjarja Kulturore Më e Rëndësishme e Shqipërisë

Herën e parë që dëgjon isopolifoninë të kërcejë nga muret e Kalasë së Gjirokastrës, diçka zhvendoset brenda teje. Isoja të ulet në gjoks. Zërat kryesorë endin mbi të, dhe tingulli nuk duket sikur vjen nga këngëtarët në skenë—vjen nga vetë guri, sikur kështjella t’i ketë mbajtur këto melodi për tetëqind vjet dhe më në fund të ketë vendosur t’i lëshojë.

Pamje nga lart e kalasë së Gjirokastrës, ku zhvillohet Festivali Folklorik Kombëtar i Shqipërisë.

Kjo është ajo që ndodh në Festivalin Folklorik Kombëtar të Shqipërisë. Nuk është një shfaqje. Është një gërmim arkeologjik i kryer në kohë reale, veçse ajo që nxirret në dritë nuk janë poçe apo eshtra—është kujtesa e gjallë e një populli që i ka mbartur këngët e veta nëpër male e kufij e breza pa i shkruar kurrë.

Festivali zhvillohet që nga viti 1968. Për pak sa nuk humbi çdo kuptim pasi komunistët humbën pushtetin. Mbijetoi gjithsesi. Edicioni i fundit, në 2023, solli mbi 1,200 interpretues në skenën e kalasë—këngëtarë, valltarë, instrumentistë, rapsodë—dhe i ardhshmi pritet në 2028. Nëse po planifikoni një udhëtim në Shqipëri në një vit festivali, planifikojeni rreth tij. Ekipi i AlbaniaVisit.com do të jetë atje.

Çfarë Është Festivali

Festivali Folklorik Kombëtar i Gjirokastrës është festimi më i madh dhe më i vjetër i kulturës tradicionale në Shqipëri. Çdo pesë vjet—pak a shumë—ai pushton kalanë dhe qytetin e vjetër poshtë saj për tetë net radhazi.

Ansamble krahinore nga të dymbëdhjetë qarqet e Shqipërisë interpretojnë krah grupeve që përfaqësojnë komunitetet shqiptare në Kosovë, Maqedoninë e Veriut, Mal të Zi, Greqi dhe diasporën në Itali, Zvicër, Britani dhe Shtetet e Bashkuara. Edicioni i vitit 2023 përfshiu këngëtarë arbëreshë nga Kalabria, paraardhësit e të cilëve u larguan nga Shqipëria pesë shekuj më parë. Dialekti i tyre tingëllon si një regjistrim i lashtë, dhe prania e tyre në festival nënvizon atë që e bën atë të pazakontë: kjo nuk është thjesht një ngjarje shqiptare, është një ngjarje mbarëshqiptare.

Interpretimet përfshijnë gjithçka: këngën isopolifonike të malësive jugore (traditë e njohur nga UNESCO), rapsoditë epike me lahutë nga malet veriore, valle krahinore që shkojnë nga rrahja agresive e gjoksit në Tropojë deri te formacionet elegante rrethore në Labëri, dhe paraqitje instrumentale me saze me klarinetë në krye nga Përmeti, çifteli me dy tela nga Dibra, dhe dhjetëra instrumente të tjera popullore që shumica e vizitorëve nuk i kanë dëgjuar kurrë.

Hyrja është falas. Shfaqjet nisin pas errësirës dhe vazhdojnë deri vonë. I gjithë qyteti merr pjesë—jo vetëm skena e kalasë, por edhe pazari osman, sheshet historike, shtëpitë-muze të shpërndara nëpër rrugicat e pjerrëta. Gjatë javës së festivalit, Gjirokastra kthehet në një makinë kohe që punon.

Një Histori e Ndërlikuar

Festivali nisi më 8 tetor 1968, i caktuar për të festuar 60-vjetorin e lindjes së Enver Hoxhës—diktatorit komunist të Shqipërisë dhe vendasit të Gjirokastrës. Zgjedhja e kështjellës së qytetit të tij të lindjes si vendngjarje ishte simbolikë e qëllimshme. Regjimi donte të tregonte se traditat e lashta të vendit i shërbenin projektit socialist.

Dhe, në një farë kuptimi, ashtu bënë. Festivalet e para ishin ushtrime të jashtëzakonshme kulture të organizuar nga shteti. Deri në vitin 1983, rreth 1,700 interpretues dolën në skenë, të përzgjedhur nga rreth 70,000 që garuan në nivel lokal. Çdo institucion shtetëror—nga Ministria e Kulturës te komitetet lokale të partisë—kishte dorë në prodhim. Ekspertët shqyrtonin repertorët. Këngët me tematikë fetare apo përmbajtje feudale përjashtoheshin. Kompozimet e reja që lavdëronin bujqësinë kolektive, përparimin industrial dhe vetë Partinë inkurajoheshin, të interpretuara në stil tradicional me instrumente tradicionale.

Rezultati ishte një hibrid i çuditshëm: ruajtje e vërtetë e mbështjellë me paketim ideologjik. Traditat fshatare që mund të ishin shuar, u dokumentuan, u mësuan dhe u transmetuan në televizionin kombëtar. Këngët e vjetra u mbajtën gjallë, edhe nëse tekstet e tyre ndonjëherë u rishkruan. Këngëtarët mjeshtër fituan publikun që nuk do ta kishin arritur kurrë ndryshe. Festivali shpëtoi shumë gjëra. Por edhe i shtrembëroi.

Pas rënies së komunizmit në 1991, festivali u lëkund. Edicioni i vitit 1993 u shty. Edicioni i vitit 1995 u mbajt në Berat në vend të Gjirokastrës—hera e vetme që ndryshoi vendngjarja. Deri në vitin 2000 u kthye në kala, dhe edicionet e mëpasme në 2004, 2009, 2015 dhe 2023 e zhvendosën gradualisht fokusin nga vitrina ideologjike te ruajtja e trashëgimisë.

Sot festivali thekson autenticitetin mbi propagandën. Grupet mund të këndojnë këngë të shenjta që dikur ishin të ndaluara. Elementi garues është zbutur—çmimet ekzistojnë ende, por organizatorët tani nderojnë bartës individualë të traditës dhe mjeshtër, në vend që të shpallin një fitues krahinor. Ajo që mbetet është impulsi origjinal: mbledhja e fijeve të shpërndara të kulturës popullore shqiptare dhe endja e tyre së bashku, të paktën për një javë, në një kështjellë që ka parë perandori të vijnë e të shkojnë.

Çfarë Do të Shihni dhe Dëgjoni

Kënga Isopolifonike

Malësitë jugore të Shqipërisë—Labëria, Toskëria, Myzeqeja—prodhojnë disa nga polifonitë vokale më komplekse në Evropë. Një grup këngëtarësh krijon një ison e vazhduar, ndërsa dy ose ndonjëherë tre solistë endin melodi mbi të. Harmonitë janë të ngjeshura, thuajse disonante për veshët e stërvitur me muzikën perëndimore. Efekti është hipnotizues.

UNESCO e regjistroi isopolifoninë shqiptare në vitin 2008, dhe Festivali i Gjirokastrës është vendi ku e dëgjon të interpretuar në përmasa të mëdha. Grupe nga Vlora, Gjirokastra, Tepelena, Himara dhe Përmeti sjellin të gjitha variacionet e tyre krahinore. Këngë dasme, vajtime, ballada historike, këngë dashurie—repertori është i stërmadh.

Nëse keni lexuar shkrimin tonë për isopolifoninë, i njihni emrat: Lefter Çipa, poeti dhe këngëtari nga Himara që mori çmimin e karrierës në festivalin e vitit 2015. Mjeshtrit polifonikë të Pilurit, i quajtur ndonjëherë “ballkoni i polifonisë”. Grupet që i kanë përcjellë këto këngë brez pas brezi pa asnjë ndërprerje.

Në festival, mund të dëgjoni një duzinë prej tyre në një natë të vetme.

Kënga Epike me Lahutë

Nga malet veriore vjen një traditë krejt tjetër. Lahuta është një vegël me një tel të vetëm, e mbajtur vertikalisht dhe e luajtur me hark. Një rapsod i vetëm rrëfen tregime epike—beteja, heronj, gjaqe fisesh—në një stil gjysmë të kënduar, gjysmë të folur, që tingëllon sikur i përket një salle mesjetare.

Tradita e lahutës mbijetoi më gjatë në Alpet Shqiptare dhe në malësitë e Kosovës, ku izolimi i mbajti gjallë zakonet e vjetra. Në festival është e zakonshme të shohësh një interpretues të vetëm me veshje malësori—qeleshe të bardhë, tirq leshi—duke rrëfyer bëmat e figurave legjendare para një publiku të mbërthyer. Turk Mustafa nga Shkodra, që fitoi çmimin për rapsodin më të mirë në festivalin e vitit 2015, është ndër mjeshtrit që e kanë ruajtur këtë formë nga zhdukja.

UNESCO e regjistroi këngën me lahutë shqiptare në vitin 2025, dhe festivali luajti rol në bërjen të mundur të asaj njohjeje.

Vallet Krahinore

Çdo krahinë e Shqipërisë ka stile të veçanta vallëzimi, dhe festivali i vendos ato krah për krah. Shota veriore paraqet burra me krahët e lidhur, që lëvizin në shpërthime agresive. Vallja e Tropojës është e shpejtë dhe këndore. Vallja jugore e Osman Takës është elegante, thuajse madhështore. Vallja e dasmës së Lunxhërisë, nga fshatrat pranë Gjirokastrës, përfshin kostume të përpunuara dhe rite të riluajtura.

Efekti pamor është rrëmbyes: përparëse të qëndisura, qeleshe të bardha, tirq leshi, breza mëndafshi, rripa argjendi, kapelë që duken sikur u përkasin vitrinave të muzeve. Shumë nga kostumet janë kopje të punuara me dorë të origjinaleve të shekullit XIX. Ministria e Kulturës rikrijoi mbi 100 kostume popullore për grupet që u mungonin para edicionit të vitit 2015.

Në një mbrëmje të vetme mund të shihni vallet e shqiponjës nga malësia e Rugovës, Vallen e Devollit me ritëm të shpejtë nga juglindja, lëkundjen si të një ore të Valles Çame, dhe valle rrethore që ndahen mes komunitetesh që ndryshe kanë pak të përbashkët. Diversiteti është e gjithë poenta.

Muzika Instrumentale

Sazet e jugut—klarinetë, violinë, llautë, fizarmonikë, dajre—shoqërojnë këngët dhe vallet polifonike me improvizime që nxjerrin në pah virtuozitetin individual. Laver Bariu, klarinetisti legjendar nga Përmeti, ishte yll i festivalit të vitit 1988. Interpretimi i tij i “Janinës ç’i panë sytë”, një vajtim labërisht për rënien e Janinës, diskutohet edhe sot nga ata që ishin atje.

Veriu sjell tinguj të tjerë: çiftelinë me dy tela, sharkinë me qafë të gjatë, lodrat alpine dhe fyellin kavall. Festivali i vitit 2009 dha çmime për orkestrën më të mirë veriore (Qarku i Dibrës, me kavall dhe çifteli) dhe orkestrën më të mirë jugore (grupi i sazeve i Korçës).

Pastaj janë instrumentet që shumica e vizitorëve nuk i kanë hasur kurrë: gajdja gumëzhitëse e Devollit, fyelli i bariut, tingujt shumëharmonikë të mjeshtërve të Gostivarit. Festivali është një kurs i plotë mbi instrumentet popullore shqiptare.

Kalaja si Skenë

Kalaja e Gjirokastrës nuk është thjesht një vendngjarje—është pjesë e interpretimit. Kështjella daton të paktën në shekullin XIII, me formën e saj të sotme të formësuar gjatë sundimit osman. Ajo shtrihet mbi një kodër sipër “qytetit të gurtë”, duke parë nga Lugina e Drinos.

Shfaqjet kryesore zhvillohen në oborrin e hapur të kalasë, një hapësirë si amfiteatër ku muret e trasha prej guri krijojnë rezonancë natyrale. Kur një kor polifonik këndon pa mikrofona dhe isoja jehon nga tetë shekuj muraturë, efekti është diçka që një sallë koncertesh moderne nuk e riprodhon dot.

Vetë Gjirokastra u shpall Trashëgimi Botërore e UNESCO-s në vitin 2005 për arkitekturën e saj të epokës osmane—shtëpitë karakteristike kullë prej guri që ngjiten kodrës poshtë kështjellës. Të marrësh pjesë në festival do të thotë ta përjetosh trashëgiminë jomateriale brenda trashëgimisë materiale: traditë e gjallë e interpretuar brenda një peizazhi historik të ruajtur.

Natën, kalaja ndriçohet në mënyrë dramatike, me skenografi që përfshin tekstile të endura dhe motive tradicionale. Ditën, ambientet presin ekspozita kostumesh, panaire zejtarie dhe banaste ushqimi që shesin specialitete vendase si qifqi dhe gatime nga kuzhina labe.

Informacion Praktik

Kur Zhvillohet

Festivali zhvillohet afërsisht çdo pesë vjet, edhe pse vonesat i kanë zgjatur disa intervale. Edicionet kanë qenë 1968, 1973, 1978, 1983, 1988, 1995 (në Berat), 2000, 2004, 2009, 2015 dhe 2023.

Edicioni i vitit 2023 u zhvillua nga 24 qershori deri më 1 korrik. I ardhshmi pritet në 2028, ka gjasa nga fundi i qershorit ose fillimi i korrikut.

Nëse planifikoni të merrni pjesë, rezervojeni fjetjen në Gjirokastër herët—qyteti mbushet. Vendasit i hapin shtëpitë si bujtina gjatë javës së festivalit, dhe hotelet zihen muaj përpara.

Hyrja dhe Aksesi

Të gjitha shfaqjet janë falas. Koncertet zakonisht nisin pas errësirës dhe vazhdojnë deri vonë në mbrëmje, me 12-15 paraqitje për natë, secila rreth 10-15 minuta.

Kalaja arrihet në këmbë nga qyteti i vjetër (e pjerrët, por e përballueshme) ose me taksi. Gjatë javës së festivalit prisni turma, por atmosfera është më shumë komunitare sesa kaotike.

Si të Shkoni në Gjirokastër

Gjirokastra ndodhet rreth 230 kilometra në jug të Tiranës, afërsisht katër orë me makinë në rrugën SH4. Autobusë të rregullt lidhin Tiranën me Gjirokastrën (rreth 4-5 orë, me nisje nga Terminali i Autobusëve të Jugut dhe Juglindjes). Nga Saranda në bregdet, është rreth një orë.

Në Gjirokastër nuk ka aeroport. Më i afërti është Aeroporti Ndërkombëtar i Tiranës; nga Korfuzi ose Janina në Greqi, kaloni kufirin te Kakavija.

Ku të Flini

Gjirokastra ka një gamë të gjerë akomodimesh, nga shtëpi osmane të restauruara te hotele moderne. Gjatë javës së festivalit, mund të konsideroni:

Stone City Hostel ose Kotoni Hotel për udhëtarët me buxhet
Hotel Kalemi ose Hotel Gjirokastër për opsione të mesme në ndërtesa historike të restauruara
Kodra Hotel për fjetje më luksoze me pamje

Rezervoni disa muaj përpara për datat e festivalit.

Mes Viteve të Festivalit

Nëse udhëtimi juaj nuk përkon me një vit festivali, mund të përjetoni gjithsesi elemente të asaj që e bën të veçantë.

Muzeu i Isopolifonisë në Gjirokastër, i vendosur në një rrjet bunkerësh të Luftës së Ftohtë nën qytet, mbulon historinë e traditës përmes instalimeve audio dhe materialeve arkivore. Është më shumë kontekst sesa interpretim, por i dobishëm për të kuptuar çfarë po dëgjoni kur e hasni muzikën diku tjetër.

Restorante dhe shoqata kulturore në Gjirokastër e Përmet organizojnë herë pas here shfaqje live gjatë sezonit turistik. Pyesni në akomodimin tuaj ose në zyrën lokale të turizmit.

Fshatrat e Labërisë—Piluri, Dhërmiu, Himara, komunitetet rreth Tepelenës—ende e praktikojnë isopolifoninë në dasma, vdekje dhe festa vendase. Këto nuk mund t’i planifikoni, por nëse po qëndroni në krahinë dhe ndodh një ngjarje familjare aty pranë, mund ta dëgjoni.

Për lahutën, tradita është më e fortë në malësitë veriore, veçanërisht në Shkodër dhe në zonën e Malësisë së Madhe. Muzeu i Kulturës Popullore në Shkodër ka ekspozita përkatëse.

Pse Ka Rëndësi

Popullsia e Shqipërisë është e vogël—nën tre milionë—dhe diaspora e saj është e stërmadhe. Emigrimi ka zbrazur fshatra që dikur i mbanin gjallë këto tradita. Festivali i Gjirokastrës është një nga institucionet e pakta që i bashkon praktikuesit e shpërndarë, dokumenton atë që dinë dhe ua përcjell brezave më të rinj.

Mbi 500 nga 1,200 interpretuesit e festivalit të vitit 2023 ishin fëmijë dhe të rinj. Para çdo edicioni, ekipe ekspertësh udhëtojnë në çdo rreth për të audicionuar grupet vendase—një proces që përfshiu mbi 7,000 pjesëmarrës në nivel bashkiak vetëm për vitin 2023. Këto raunde paraprake funksionojnë vetë si edukim kulturor, duke ringjallur interesin për folklorin në komunitete që ndryshe do ta linin të shuhej.

Festivali ka ndërtuar edhe një arkiv. Filmat dokumentarë të çdo edicioni nga 1968 deri në 1988 ruhen në Arkivin Shqiptar të Filmit. Radio Televizioni Shqiptar ka regjistrime të festivaleve më të fundit. Një këngëtare e re nga Durrësi mund të shohë pamje të një mjeshtri të vitit 1978 dhe të mësojë teknika nga dikush që vdiq para se ajo të lindte.

UNESCO e ka quajtur festivalin një “praktikë më e mirë” 50-vjeçare në ruajtjen e trashëgimisë jomateriale. Në vitin 2018, organizata financoi dokumentimin e historisë dhe ndikimit të festivalit si model i mundshëm për përpjekje ruajtjeje kulturore diku tjetër.

Asgjë nga këto nuk i bën shfaqjet më pak të vërteta. Përkundrazi, i bën më urgjente. Këngëtarët dhe valltarët që dalin në skenën e kalasë e dinë se po bëjnë diçka që ka rëndësi—po çojnë përpara tradita që i mbartën gjyshërit e tyre, në një vend që kaloi dekada duke u përpjekur të kontrollonte çfarë mund të këndonin, vallëzonin dhe thoshin.

Për një javë çdo pesë vjet, kështjella mbushet me atë që mbijetoi.

Si ta Planifikoni Vizitën

Nëse mund të vini në një vit festivali (2028 i pritshëm):

Rezervoni akomodimin 6-12 muaj përpara
Planifikoni të qëndroni gjithë javën nëse mundeni—krahina të ndryshme interpretojnë netë të ndryshme
Merrni veshje me shtresa; kalaja është e freskët natën edhe në verë
Ecni nëpër qytetin e vjetër gjatë ditës; festivali shtrihet përtej skenës së kalasë
Mësoni disa fraza bazë në shqip; kjo është një festë vendase, jo një prodhim turistik

Nëse po vizitoni mes festivaleve:

Kalaja dhe qyteti i vjetër vlejnë të vizitohen gjithsesi
Kontrolloni nëse ndonjë ngjarje kulturore vendase përkon me datat tuaja
Vizitoni Muzeun e Isopolifonisë
Mendoni ta caktoni udhëtimin drejt malësive jugore për zhytje të tjera kulturore

Festivali Folklorik Kombëtar i Gjirokastrës nuk është i rehatshëm. Ndodh një herë në pesë vjet, në një qytet të vogël katër orë larg kryeqytetit, dhe kalendari varet nga vendime politike e kohë pandemish e cikle financimi. Por nëse trashëgimia e gjallë e Shqipërisë ju intereson—nëse doni të kuptoni si tingëllojnë këto tradita kur një mijë njerëz që i mbartin mblidhen në një vend—është përvoja më e përqendruar që ofron vendi.

I ardhshmi është në 2028. Nisni planifikimin.

Për më shumë mbi trashëgiminë jomateriale të Shqipërisë, shihni udhëzuesit tanë për këngën isopolifonike dhe traditën epike të lahutës. Për më shumë mbi vetë Gjirokastrën, vizitoni udhëzuesin tonë të destinacionit Gjirokastër.

Burime dhe Referenca

Mikaela Minga (2024) The National Folklore Festival of Gjirokastër: An Analysis of its Audiovisual Representation Botuar në: Contemporary Southeastern Europe Aksesohet te: https://www.contemporarysee.org → Issues → Volume 11(2), 2024

Qendra Kombëtare e Veprimtarive Folklorike – Info & Historik (2015) Faqja e qendrës qeveritare të kulturës: https://meki.gov.al Provoni të kërkoni “Historiku i Festivalit Folklorik Kombëtar” në faqen e tyre

UNESCO Intangible Cultural Heritage – NFFoGj (2018) Faqja e projektit: https://ich.unesco.org Kërkoni: “National Folk Festival of Gjirokastra” ose vizitoni faqen e vendit për Shqipërinë

Euronews Albania (11 qershor 2023) Vizitoni: https://euronews.al dhe kërkoni “Festival Folklorik Gjirokastër 2023”

Agjencia Telegrafike Shqiptare (ATA) përmes Albania.al (20 qershor 2023) Përdorni https://www.albania.al → seksionin Lajme → Kërkoni “folk festival Gjirokastër”

Tirana Times (30 prill 2015) Aksesoni arkivin te: https://www.tiranatimes.com → Kërkoni “folklore festival Gjirokastra 2015”

Kryeministria Vizitoni: https://kryeministria.al dhe kërkoni në newsroom “Festival Folklorik Kombëtar 2023”

Wikipedia – Gjirokastër National Folk Festival https://en.wikipedia.org/wiki/Gjirokastër_National_Folk_Festival

Vox News Albania (11 qershor 2023) https://www.voxnews.al → kërkoni: “Pas 8 vitesh rikthehet Festivali Folklorik Kombëtar në Gjirokastër”

Ministria e Kulturës e Shqipërisë (përmes meki.gov.al) Faqja zyrtare: https://meki.gov.al Kërkoni: “Festivalit Folklorik Kombëtar historik”

Visit Gjirokastra (faqja turistike e qytetit) https://gjirokaster.al ose kërkoni në Google “Gjirokastër National Folk Festival site:gjirokaster.al”

Contemporarysee.org (artikulli i Mingës) https://www.contemporarysee.org → Shihni arkivin ose seksionin PDF të artikullit për tekstin e plotë

Komunikime personale dhe arkiva festivali Jo të lidhshme publikisht. I referohen korrespondencës së drejtpërdrejtë dhe intervistave të cituara në punime akademike.