Kur Xhaxhai Im Shiti Shtëpinë për një Skemë Ponzi
Xhaxhai im nuk ishte budalla. Ishte inxhinier që kishte mbijetuar 47 vjet komunizëm, fliste tri gjuhë, dhe mund të riparonte çdo gjë mekanike. Por në 1996, ai shiti apartamentin e tij në Tiranë për të investuar në VEFA Holdings, që premtonte kthime 25% mujore.
Jo vjetore. Mujore.
Kur e pyeta nëse kjo i dukej e dyshimtë, tha: “Të gjithë e bëjnë. Fqinji im la punën sepse fiton më shumë nga investimi. Qeveria nuk i ka mbylle, pra duhet të jenë legjitime.”
Deri në mars 1997, ai kishte humbur gjithçka. Po kështu edhe dy të tretat e Shqipërisë. Dhe vendi u zhyt në luftë civile.
Kjo është historia se si një komb i tërë u mashtrua, dhe pse 47 vjet izolim komunist e bënë të mundur.
Pse Ishim Viktima Perfekte
Ja çfarë duhet të kuptoni: shqiptarët në vitet 1990 kishin zero përvojë me kapitalizmin. Aspak. Kishim kaluar 47 vjet në vendin më të izoluar në Europë, ku:
- Biznesi privat ishte i paligjshëm
- Shteti kontrollonte të gjitha paratë
- Posedimi i monedhës së huaj mund të të çonte në burg
- Askush nuk zotëronte aksione, obligacione, ose investime
- Banka do të thoshte shteti që mbante rrogat (të cilat caktoheshin, nuk fitoheshin)
Kur komunizmi u shemb në 1991, kaluam nga kjo në “ekonomi tregu të lirë” fjalë për fjalë brenda natës. I dinim fjalët por jo kuptimin. Kapitalizëm, investim, norma interesi, vlerësim risku—këto ishin koncepte të huaja që nuk i kishim hasur kurrë.
Shqiptari mesatar në 1992 fitonte rreth $80 në muaj. Shumica e njerëzve kishin kursime nga puna nën komunizëm (nuk mund t’i shpenzonit paratë sepse nuk kishte çfarë të blidje), por nuk kishin idenë çfarë të bënin me to.
Hynë skemat piramidale.
Si Funksiononte Vërtet (Ose Nuk Funksiononte)
Duke filluar rreth 1992-1993, disa “kompani investimi” u shfaqën duke ofruar kthime që do t’u shkaktonin atak zemre rregullatorëve modernë financiarë:
- VEFA Holdings: kthime 8-10% mujore
- Gjallica: 15-20% mujore
- Xhaferri: 25-30% mujore
- Populli: Deri në 50% mujore (nuk po bëj shaka)
Për kontekst: bankat legjitime në 1996 ofronin ndoshta 10-12% vjetore. Këto skema premtonin të dyfishtë paratë çdo disa muaj.
Si i paguanin këto kthime? E thjeshtë: nuk i fitonin. Paguanin investitorët e hershëm me paratë e investitorëve të rinj. Skemë klasike Ponzi. Por askush në Shqipëri nuk kishte dëgjuar kurrë termin “skemë Ponzi” sepse kishim kaluar gjysmë shekulli të izoluar nga edukimi financiar global.
Nëna e fqinjit tim investoi kursimet e jetës (rreth $3,000—pasuri në Shqipëri) në Xhaferri në 1995. Për gjashtë muaj, ajo mori pagesa mujore që shkonin rreth $4,500 gjithsej. Mendonte se kishte zbuluar para magjike. Mori hua nga të afërmit për të investuar më shumë. Të gjithë e bënin.
Numrat Që Shkatërruan një Vend
Deri në fillim të 1997, ja çfarë kishte ndodhur:
- 2 milionë shqiptarë investuan (nga 3 milionë popullsi—dy të tretat e vendit të tërë)
- $1.5 miliardë gjithsej të investuara (ekuivalente me rreth gjysmën e PBB-së së Shqipërisë në atë kohë)
- Të ardhura mesatare mujore: $80
- Investim mesatar për familje: $750-1,500 (që përfaqësonin vite kursimesh)
Njerëzit shitën shtëpi, ferma, bagëti. Morën hua nga të gjithë ata që njihnin. Miku i xhaxhait tim hipotekoi shtëpinë e familjes. Një njohje tjetër shiti makinën dhe stolite e gruas.
Qeveria nën Partinë Demokratike të Sali Berishës e dinte që diçka nuk shkonte por nuk bëri asgjë. Disa pretendojnë se zyrtarët qeveritarë përfitonin nga skemat. Të tjerë thonë se ishin thjesht të paaftë. Me siguri të dyja.
Janar-Mars 1997: Kolapsi
Në janar 1997, skemat filluan të dështojnë. Fillimisht më të voglat (Xhaferri, Populli), pastaj të mëdhatë (VEFA, Gjallica). Kur njerëzit kuptuan se paratë e tyre kishin ikur, humbën mendjen. Dhe e them fjalë për fjalë—njerëz racionalë u bënë turma të dhunshme pothuajse brenda natës.
Çfarë ndodhi më pas tronditi Europën:
- 2,000 njerëz vdiqën nga trazirat dhe dhuna
- Depot ushtarake u plaçkitën (rreth 600,000-1,000,000 armë u vodhën)
- Qeveria u rrëzua në mars 1997
- Shqipëria jugore u zhyt në kaos të plotë
- Leku shqiptar humbi gjysmën e vlerës ndaj dollarit
- Prodhimi u ndal, inflacioni shpërtheu, ekonomia praktikisht pushoi së funksionuari
Mbaj mend duke parë pamjet e lajmeve me banda të armatosura në Vlorë dhe Gjirokastër. Këta nuk ishin kriminalë—ishin baballarë të dëshpëruar që kishin humbur gjithçka dhe donin dikë të paguante. Personeli ish-ushtarak organizoi milici. Punëtorë ish-fabrikash zunë armë. Vendi që mezi kishte mbijetuar kolapsin e komunizmit gjashtë vjet më parë tani po shqyente veten.
“Operacioni Alba” i udhëhequr nga Italia (mars-gusht 1997) dërgoi 7,000 trupa ndërkombëtare për të rikthyer rendin. Mendoni pak: një vend europian kishte nevojë për ndërhyrje ushtarake të huaj për të ndalur qytetarët e vet nga vrasja e njëri-tjetrit për mashtrim financiar.
Çfarë Humbëm (Përtej Parave)
Dëmi financiar ishte katastrofik—$1.5 miliardë u zhdukën, duke fshirë dekada kursimesh. Por dëmi psikologjik ishte më i keq.
Besimi u shemb. Nëse fqinji yt të bindi të investosh në Gjallica dhe të dy humbët gjithçka, si mbeteni fqinjë? Nëse kunati yt mori kursimet e tua hua për t’i investuar në VEFA dhe i humbi, si i mbani marrëdhëniet familjare?
Skemat nuk shkatërruan vetëm kursimet—shkatërruan lidhjet shoqërore. Pasuria më e madhe e Shqipërisë gjatë viteve komuniste ishte besimi i komunitetit. Skemat piramidale e shkatërruan.
Besueshmëria e qeverisë u avullua. Partia Demokratike humbi zgjedhjet e 1997 me diferencë të madhe sepse të gjithë i fajësonin (me të drejtë) që nuk ndaluan skemat. Por Partia Socialiste që i zëvendësoi ishte po aq e korruptuar. Mësimi që morën shqiptarët: të gjitha qeveritë janë hajdutë, thjesht në mënyra të ndryshme.
Zhvillimi ekonomik ngriu. Investitorët e huaj panë Shqipërinë në 1997—banda të armatosura, qeveri e rrëzuar, armë të vjedhura kudo—dhe vendosën të investonin fjalë për fjalë kudo tjetër. U deshën dhjetë vjet për t’u rikuperuar nga dëmi.
Rimëkëmbja (Disi)
Një qeveri e re u formua pas zgjedhjeve të 1997, dhe reforma të mëdha pasuan—rregullore të reja bankare, institucione mbikëqyrjeje financiare, ligje mbrojtjeje të konsumatorit. Shqipëria miratoi disa nga rregulloret më të rrepta financiare në Ballkan sepse kishim mësuar (në mënyrën e vështirë) çfarë ndodh pa to.
Banka Botërore tani e klasifikon Shqipërinë si “vend me të ardhura mesatare-të larta”—transformim i jashtëzakonshëm nga kaosi i 1997. Por ky klasifikim fsheh probleme të vazhdueshme:
- Ekonomi informale: Pjesë të mëdha të ekonomisë shqiptare funksionojnë pa regjistrim sepse njerëzit ende nuk u besojnë institucioneve formale
- Emigrimi: Një brez i tërë u largua për në Greqi, Itali, Gjermani, Angli sepse nuk donin të rindërtonin atë që prindërit e tyre kishin humbur
- Korrupsioni i vazhdueshëm: Mësimi që shumë shqiptarë morën nga 1997 nuk ishte “mos mashtro njerëzit” por “mashtro më mirë dhe mos u kap”
Xhaxhai im? Nuk e mori kurrë apartamentin mbrapa. Jeton me qira tani, në moshën 70 vjeç. Nuk investon në asgjë—as banka, as aksione, as obligacione qeveritare shqiptare. Mban para në kasafortë në shtëpi. Po kështu bëjnë shumë shqiptarë të moshës së tij. Skemat piramidale krijuan një brez që nuk do t’u besojë kurrë më institucioneve financiare.
Çfarë Mësoi Shqipëria Moderne (Ndoshta)
Njëzet e tetë vjet më vonë, Shqipëria e ka kaluar kryesisht 1997-ën. Shqiptarët e rinj (të lindur pas kolapsit) dëgjojnë për skemat piramidale ashtu siç dëgjojnë amerikanët për Depresionin e Madh—si histori, jo përvojë e jetuar.
Vendi tani ka:
- Sistem bankar funksional me mbikëqyrje ndërkombëtare
- Rregullore financiare të harmonizuara me standardet e BE-së
- Ligje mbrojtjeje të konsumatorit
- Sigurim depozitash (deri në një shumë të caktuar)
- Programe edukimi financiar (megjithëse erdhën shumë vonë)
Por mosbesimi vazhdon. Shqipëria ende ka një nga normat më të ulëta të përdorimit të llogarive bankare në Europë. Shumë njerëz preferojnë transaksione me para në dorë. Brezat e vjetër paralajmërojnë të rinjtë: “Mos i beso askujt me paratë e tua.”
Procesi i aderimit në BE kërkon që Shqipëria të mbajë mbikëqyrje të rreptë financiare, gjë që ndihmon. Presioni ndërkombëtar parandalon llojin e bashkëpunimit qeveritar që mundësoi skemat në vitet 1990.
Por ja e vërteta e pakëndshme: nëse një mashtrues karizmatik do t’u premtonte shqiptarëve kthime 20% mujore nesër, disa njerëz do të investonin ende. Dëshpërimi për pasuri të shpejtë—i lindur nga dekada varfërie dhe i përforcuar nga shikimi i fqinjëve që emigrojnë dhe dërgojnë para—nuk ka zhdukur.
Këshilla për ta Kuptuar Këtë
Mos gjykoni shqiptarët që ranë pre e skemave piramidale. E lehtë të tallesh nga vende me shekuj edukimi financiar dhe rregullim. Ne kaluam nga ekonomi e planifikuar komuniste në kapitalizëm të egër brenda gjashtë vjetëve. Nuk kishim mbrojtje konsumatori, nuk kishim edukim financiar, dhe kishim qeveri që nuk e vriste mendjen.
Kuptoni pse shumë shqiptarë nuk u besojnë institucioneve. Banka, qeveri, parti politike, madje edhe organizata ndërkombëtare—1997 i mësoi njerëzit se të gjithë gënjejnë dhe askush nuk të mbron përveç familjes.
Njihni se modelet e emigrimit lidhen me 1997. Diaspora e madhe shqiptare në Greqi, Itali, Gjermani, Angli—shumë u larguan pasi skemat piramidale shkatërruan të ardhmen e familjeve të tyre. Nuk janë thjesht “migrantë ekonomikë;” janë refugjatë të katastrofës ekonomike.
Kjo shpjegon qëndrimet shqiptare ndaj korrupsionit. Nëse qeveria lë $1.5 miliardë të zhduken në skema piramidale, pse duhet dikush të presë që ajo të luftojë korrupsionin e vogël? Skemat normalizuan vjedhjen në shkallë të gjerë në mënyra nga të cilat Shqipëria ende nuk është rikuperuar.
Mos investoni në asgjë në Shqipëri pa verifikim serioz. Rregulloret moderne janë shumë më të mira, por qëndrimet kulturore ndaj mashtrimeve financiare janë ende… të komplikuara. Nëse diçka premton kthime jashtëzakonisht të larta, me siguri është mashtrim. Kjo vlen kudo, por sidomos në Shqipëri.
Flisni me kujdes me shqiptarët e moshuar për këtë. Të gjithë humbën diçka ose njohin dikë që humbi. Trauma është e afërt dhe reale. Familje ende nuk flasin me njëra-tjetrën për shkak të parave të humbura në 1997.
Çfarë Do të Thotë Kjo për Shqipërinë Sot
Skemat piramidale të 1997 nuk ishin thjesht krizë ekonomike—ishin thyerje themelore e shoqërisë shqiptare që ende po e përpunojmë.
Çdo shqiptar mbi 40 vjeç kujton saktësisht ku ishte kur skemat u shembën. Kujtojmë kush humbi gjithçka, kush përfitoi, kush u largua nga vendi. Kujtojmë bandat e armatosura, armët e vjedhura (disa ende nuk janë gjetur), trupat italiane që patrullonin rrugët tona.
Kujtojmë edhe mësimin: Mos u beso askujt. Mbro veten. Secili është për veten e vet sepse institucionet do të të zhgënjejnë.
Kjo nuk është baza për ndërtimin e një demokracie ose ekonomie të shëndetshme. Por është ajo që na ra. Shqipëria moderne ende po përpiqet të rindërtojë besimin e shkatërruar në 1997—një reformë të dhimbshme në një kohë.