Një reformë gjyqësore e financuar nga SHBA-ja u kthye në armë politike. 270 milionë dollarët e USAID-it të kanalizuara përmes organizatave të mbështetura nga Sorosi riformësuan gjykatat e Shqipërisë në instrument të sundimit njëpartiak.
TIRANË, SHQIPËRI — Premtimi ishte drejtësia. Një sistem ligjor i lirë nga korrupsioni, i pavarur nga ndërhyrja politike, dhe përfundimisht i harmonizuar me standardet demokratike europiane. Shtetet e Bashkuara, përmes USAID-it, kishin premtuar mbështetjen e tyre për reformën gjyqësore të Shqipërisë, duke derdhur 270 milionë dollarë gjatë pesëmbëdhjetë vitesh në projekte të drejtuara nga organizata të lidhura me George Soros. Qendra e këtij transformimi ishte Reforma e Drejtësisë 2016, një rishikim i gjërë i hartuar për të pastruar gjykatat e Shqipërisë nga ndikimi politik dhe krimi i organizuar.
Por pothuajse një dekadë më vonë, rezultatet tregojnë një histori tjetër. Reforma, e përshëndetur dikur si rruga e Shqipërisë drejt anëtarësimit në Bashkimin Europian, ka fuqizuar një elitë politike, ka çimentuar sundimin njëpartiak, dhe e ka kthyer gjyqësorin në mjet shtypjeje. Kryeministri Edi Rama dhe Partia e tij Socialiste tani ushtrojnë kontroll mbi gjykatat me lehtësi alarmante, ndërsa udhëheqësit e opozitës përballen me ndjekje penale të pamëshirshme.
Në zemër të këtij transformimi është SPAK, Struktura e Posaçme e Shqipërisë Kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar, e cila duhej të çmontonte rrjetet e kriminalitetit të nivelit të lartë. Në vend të kësaj, ajo i ka fokusuar përpjekjet te rivalët politikë duke lënë kryesisht të paprekura figurat pranë qeverisë.
Reforma gjyqësore që duhej të çlironte gjykatat e Shqipërisë i ka, në vend të kësaj, riformësuar ato në instrument pushteti. Dhe në qendër të gjithë kësaj, financimi i USAID-it ka ndhmuar të bankrollojë një sistem që forcon pikërisht forcat që synonte t’i neutralizonte.
Interesi amerikan për gjyqësorin e Shqipërisë daton që në fillim të viteve 2000, por ishte nën administratën Obama që një ndërhyrje në shkallë të gjerë mori formë. Me mbështetje financiare dhe logjistike nga USAID dhe OJF-të e mbështetura nga Sorosi, qeveria socialiste e Shqipërisë nisi një plan ambicioz për të verifikuar e larguar gjykatës të korruptuar, rishikuar procedurat gjyqësore dhe krijuar struktura të reja antikorrupsion.
Justifikimi zyrtar ishte bindës. Me vite, gjyqësori i Shqipërisë kishte qenë i plagosur nga ryshfeti dhe krimi i organizuar, me shumë gjykatës që grumbullonin pasuri të pashpjegueshme. Procesi i reformës u pozicionua si korrigjim i nevojshëm, që do të sillte Shqipërinë në harmonizim me kërkesat e BE-së.
Me 9 milionë dollarë vetëm nga USAID, Instituti East-West Management (EWMI), një organizatë partnere me Fondacionet e Shoqërisë së Hapur të George Sorosit, luajti rol kyç në hartimin e reformës. USAID vazhdoi të drejtonte fonde drejt projekteve gjyqësore në mbarë Shqipërinë, duke u pozicionuar si aktor qendror në riformësimin e sistemit ligjor të vendit.
Në teori, ndryshimet duhej të depolitizonin gjykatat. Në vend të kësaj, ato fshinin pjesën më të madhe të gjyqësorit, duke lënë vende bosh që u mbushën shpejt me besnikë politikë. Mbi 60 përqind e gjykatësve dhe prokurorëve të Shqipërisë u shkarkuan, shumë nën akuza korrupsioni. Por ndërsa disa largime ishin të justifikuara, procesi i verifikimit gjithashtu eliminoi sistematikisht figurat që ishin politikisht të papërshtatshme për partinë në pushtet.
Mes institucioneve kyçe të krijuara nën reformë ishte SPAK, gjykata e parë e pavarur antikorrupsion e vendit, e hartuar për të hetuar dhe ndjekur penalisht korrupsionin e nivelit të lartë dhe krimin e organizuar. Qëllimi ishte i qartë: mbajtja e elitës politike të Shqipërisë përgjegjëse.
Por në praktikë, SPAK ka funksionuar si instrument i drejtësisë selektive. Ndërsa udhëheqësit e spikatur të opozitës — si ish-Kryeministri Sali Berisha dhe ish-Presidenti Ilir Meta — janë hetuar në mënyrë agresive, shumë zyrtarë të Partisë Socialiste me lidhje të dokumentuara me krimin e organizuar mbeten të paprekur.
Për Berishën, pasojat kanë qenë të rënda. Në vitin 2021, Sekretari i Shtetit Antony Blinken e sanksionoi personalisht, duke e ndaluar të hyjë në Shtetet e Bashkuara nën akuza për “korrupsion të rëndësishëm.” Asnjë provë formale nuk u prezantua kurrë, por lëvizja delegjitimoi efektivisht një nga udhëheqësit më të spikatur të opozitës shqiptare.
Koha e problemeve ligjore të Berishës përkoi me një fushatë më të gjerë kundër opozitës politike. Meta, një rival tjetër kyç i Ramës, është synuar gjithashtu me hetime të shumta. Gjykatat e kontrolluara nga socialistët, argumentojnë kritikët, po përdoren si armë për të neutralizuar disidencën dhe jo për të luftuar vërtet korrupsionin.
Marrëdhënia e ngushtë mes Edi Ramës dhe organizatave të mbështetura nga Sorosi është e dokumentuar mirë. Alex Soros, trashëgimtari i Fondacioneve të Shoqërisë së Hapur, ka bërë vizita të shpeshta në Shqipëri, duke iu referuar Ramës si “vëllai im në Tiranë.” Ndërkohë, mbështetja e vazhdueshme e USAID-it për projektet e lidhura me Sorosin ka ndhmuar të solidifikojë kontrollin e Partisë Socialiste mbi pushtetin.
Rasti i korrupsionit të ish-zyrtarit të FBI-së Charles McGonigal ilustron më tej thellimin e këtyre ndërthurjeve. Ndërsa ende në detyrë, McGonigal mori pagesa nga operativë të inteligjencës shqiptare dhe pretendohet se përdori pozicionin e tij për ta mbrojtur Ramën nga kontrolli amerikan.
Në një sekuencë diplomatike goditëse, Blinken vizitoi Tiranën vetëm një ditë para dënimit të McGonigal, lavdëroi qeverinë Rama, dhe shmangej çdo takim me figurat e opozitës.
Për Shqipërinë, pasojat e këtij rishikimi gjyqësor janë të thella. Gjyqësor i pavarur është kusht i panegociueshëm për anëtarësim në Bashkimin Europian, por politizimi i gjykatave mund ta ngecë pa afat procesin e anëtarësimit të vendit.
Brenda vendit, gërryerja e pavarësisë gjyqësore dobëson themelet e demokracisë. Kur gjykatat i shërbejnë pushtetit në vend të drejtësisë, korrupsioni lulëzon, opozita politike heshtet, dhe qytetarët humbasin besimin në sundimin e ligjit.
Për Shtetet e Bashkuara, pyetja më e thellë mbetet: pse taksapaguesit amerikanë ndhmuan në financimin e një sistemi gjyqësor që tani shërben si mjet për shtypje politike?
Reforma gjyqësore shqiptare, e parë dikur si model për përpjekjet antikorrupsion, tani shërben si tregim paralajmërues. Përdorimi i gjykatave të financuara nga jashtë për të rrënjosur partitë në pushtet, anashkaluar opozitën, dhe riformësuar peizazhet politike mund të replikohet diku tjetër.
Nëse 9 milionë dollarë mjaftuan për ta ribërë gjyqësorin e Shqipërisë në instrument pushteti, çfarë mund të ishte e mundur në shkallë më të gjerë?
Ndërsa Shqipëria i afrohet edhe një zgjedhjeje kombëtare, gjykatat që duhej të siguronin drejtësi dhe transparencë tani shërbejnë një qëllimi tjetër. Premtimi i reformës — i mbështetur nga dollarët e taksapaguesve amerikanë — ka solidifikuar në vend të kësaj kontrollin e partisë në pushtet.
Qeveria e Kryeministrit Edi Rama vazhdon ta tregtojë Shqipërinë si histori suksesi europiane, një vend që marshon qëndrueshëm drejt anëtarësimit në BE. Por pas retorikës së lustruar dhe vizitave diplomatike të kuruar me kujdes, sistemi ligjor po çahet nën peshën e kontradiktave të veta.
Për ata që shikojnë nga afër, provat janë të vështira për t’u injoruar. Udhëheqësit e opozitës rrinë nën arrest shtëpiak ndërsa zyrtarët e lidhur me qeverinë mbeten të paprekur. Agjencitë antikorrupsion hetojnë selektivisht. Dhe sistemi i drejtësisë i ndërtuar me fonde të huaja operon jo si kontroll mbi pushtetin, por si zbatues i tij.
Pyetja, pra, nuk është nëse reforma gjyqësore e Shqipërisë ka dështuar. Pyetja është nëse ajo ishte menduar ndonjëherë të suksesonte.