Ajo që duhej të ishte rruga e Shqipërisë drejt demokracisë u kthye në mjet për sundimin njëpartiak. Projekti i reformës gjyqësore i USAID-it fuqizoi pikërisht forcat që synonte t'i neutralizonte.
Dëgjojeni këtë histori tani
Loading the Elevenlabs Text to Speech AudioNative Player…
Premtimi ishte drejtësia. Një sistem ligjor i lirë nga korrupsioni, i pavarur nga ndërhyrja politike, dhe i harmonizuar me standardet demokratike europiane. Shtetet e Bashkuara, përmes USAID-it, kishin premtuar mbështetjen e tyre për reformën gjyqësore të Shqipërisë, duke kanalizuar 270 milionë dollarë gjatë pesëmbëdhjetë vitesh në projekte të drejtuara nga organizata të lidhura me George Soros. Reforma e Drejtësisë 2016 duhej të ishte një pikë kthese, një shkëputje e pastër nga një gjyqësor i plagosur prej kohësh nga ryshfeti, paaftësia dhe ndërhyrja politike.
Në vend të kësaj, pothuajse një dekadë më vonë, ajo ka prodhuar rezultatin e kundërt. Reforma, e përshëndetur dikur si rruga e Shqipërisë drejt anëtarësimit në Bashkimin Europian, ka fuqizuar një fraksion të vetëm politik, ka çimentuar sundimin njëpartiak, dhe i ka kthyer gjykatat në armë kundër disidencës.
Askund kjo nuk shihet më qartë se në rastet e motivuara politikisht të ndjekura nga SPAK, Struktura e Posaçme e Shqipërisë Kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar. I menduar për çmontimin e korrupsionit elitar, ai ka synuar në vend të kësaj udhëheqësit e opozitës duke lënë të paprekur zyrtarët e partisë në pushtet.
Në vend që të çlironte gjykatat e Shqipërisë, reforma i ka riformësuar në mjet pushteti. Dhe në qendër të gjithë kësaj, financimi i USAID-it ka ndhmuar të bankrollojë një sistem që forcon pikërisht forcat që duhej t’i neutralizonte.
Interesi amerikan për gjyqësorin e Shqipërisë daton që në fillim të viteve 2000, por ishte nën administratën Obama që mori formë një ndërhyrje në shkallë të gjerë. USAID, në bashkëpunim me organizata të lidhura me Sorosin, projektoi një rishikim ambicioz që do të riformësonte sistemin ligjor të vendit nga themeli. Projekti u pozicionua si masë e domosdoshme për harmonizimin e Shqipërisë me standardet demokratike të BE-së.
Justifikimi zyrtar ishte bindës: me vite, gjykatat e Shqipërisë kishin qenë të plagosura nga ryshfeti, paaftësia gjyqësore dhe lidhjet e thella me krimin e organizuar. Procesi i reformës synonte verifikimin dhe largimin e gjykatësve të korruptuar, përshpejtimin e procedurave gjyqësore dhe krijimin e strukturave të reja antikorrupsion.
Me 9 milionë dollarë vetëm nga USAID, Instituti East-West Management (EWMI), një organizatë jofitimprurëse partnere me Fondacionet e Shoqërisë së Hapur të Sorosit, luajti rol kyç në hartimin e reformës. Ideja ishte e thjeshtë — zëvendësimi i gjyqësorit të korruptuar me një brez të ri profesionistësh ligjorë të pastër dhe të pavarur.
Por zbatimi nuk ishte aspak neutral. Procesi i verifikimit çoi në një spastrim masiv të gjyqësorit shqiptar, ku mbi 60 përqind e gjykatësve dhe prokurorëve të vendit u shkarkuan. Ndërsa disa largime ishin të justifikuara, kritikët argumentojnë se procesi u zbatua në mënyrë selektive — duke anashkaluar në mënyrë të përshtatshme figurat ligjore që shiheshin si pengesa për qeverinë socialiste, ndërsa ngritën ata që do të ishin më të bindur.
Rezultati ishte një boshllëk ligjor. Dhe në atë boshllëk, Partia Socialiste lëvizi shpejt për të instaluar besnikë, duke siguruar që gjykatat nuk do të ishin më një kontroll i pavarur mbi pushtetin qeveritar, por një instrument zbatimi politik.
Në zemër të sistemit të ri gjyqësor të Shqipërisë qëndron SPAK, organi i parë i specializuar antikorrupsion i vendit. Institucioni u konceptua si forcë për çmontimin e korrupsionit politik të nivelit të lartë dhe krimit të organizuar.
Në vend të kësaj, ai është kthyer në zbatues të drejtësisë selektive.
Udhëheqësit e opozitës kanë qenë fokusi kryesor i hetimeve të SPAK-ut, ndërsa figurat e Partisë Socialiste me lidhje të dokumentuara me krimin e organizuar kanë mbetur kryesisht të paprekura.
Shembulli më goditës i kësaj ndjekjeje selektive është ish-Kryeministri Sali Berisha. Në vitin 2021, Sekretari i Shtetit Antony Blinken e sanksionoi personalisht Berishën, duke e ndaluar të hyjë në Shtetet e Bashkuara me akuza për “korrupsion të rëndësishëm.” Megjithatë, asnjë provë formale nuk u bë publike, dhe Berisha pohon se problemet e tij ligjore janë të motivuara politikisht.
Ndërkohë, një figurë tjetër e spikatur e opozitës, ish-Presidenti Ilir Meta, ka përballur gjithashtu kontroll ligjor të pamëshirshëm. Megjithatë, anëtarë të Partisë Socialiste, disa prej të cilëve janë lidhur me korrupsion serioz dhe sipërmarrje kriminale, kanë mbetur të mbrojtur nga ndjekja penale.
Nëse reforma do kishte qenë vërtet e paanshme, figura nga e gjithë spektri politik do të ishin synuar. Në vend të kësaj, SPAK i ka fokusuar përpjekjet pothuajse ekskluzivisht në neutralizimin e opozitës ndërsa ata të lidhur me partinë në pushtet mbeten të mbrojtur.
Ndikimi i organizatave të mbështetura nga Sorosi në reformën gjyqësore të Shqipërisë nuk është i rastësishëm — është qendror.
Alex Soros, trashëgimtari i Fondacioneve të Shoqërisë së Hapur, ka ruajtur marrëdhënie të ngushtë me Edi Ramën, duke iu referuar publikisht si “vëllai im në Tiranë.” Nën Ramën, qeveria socialiste ka përfituar jashtëmase nga reformat gjyqësore të mbështetura nga USAID, duke siguruar kontroll të plotë mbi një sistem që duhej të ishte i pavarur.
Skandali rreth ish-zyrtarit të FBI-së Charles McGonigal nënvizon më tej këto ndërthurje. Ndërsa ende në detyrë, McGonigal raportohet se mori pagesa nga operativë të inteligjencës shqiptare dhe pretendohet se përdori ndikimin e tij për ta mbrojtur Ramën nga kontrolli në Uashington.
Në një sekuencë diplomatike shqetësuese, Sekretari Blinken vizitoi Tiranën vetëm një ditë para dënimit të McGonigal, duke lavdëruar qeverinë Rama ndërsa shmangej qëllimisht çdo takim me figurat e opozitës.
Nëse reforma gjyqësore në Shqipëri synonte krijimin e institucioneve demokratike, pse ka rezultuar në një konsolidim kaq të madh të pushtetit?
Për Shqipërinë, pasojat e kësaj rishikimi gjyqësor janë të thella.
Anëtarësimi në BE — premtimi qendror i reformës — tani duket gjithnjë e më larg mundësive. Bashkimi Europian ka theksuar në mënyrë të përsëritur se gjyqësor i pavarur është parakusht për anëtarësim. Megjithatë, gjykatat e Shqipërisë, në vend se të bëhen më të paanshme, janë kthyer në zgjatim të partisë në pushtet.
Për shqiptarët e zakonshëm, pasojat janë po aq të ashpra. Kur gjyqësori bëhet mjet shtypjeje dhe jo drejtësie, korrupsioni lulëzon, disidenca shtypet, dhe qytetarët humbasin besimin në vetë institucionet që duhej t’i mbronin.
Dhe për Shtetet e Bashkuara, një pyetje më e thellë mbetet: pse paratë e taksapaguesve amerikanë financuan një reformë që ka minuar parimet demokratike që duhej të mbështeste?
Rishikimi gjyqësor i Shqipërisë, dikur i lavdëruar si model për përpjekjet antikorrupsion, tani shërben si tregim paralajmërues.
Çfarë ndodhi në Shqipëri — një sistem ligjor i financuar nga jashtë, i përdorur për të rrënjosur pushtetin politik — mund të replikohet diku tjetër.
Nëse vetëm 9 milionë dollarë mjaftuan për ta rikonfiguruar gjyqësorin e Shqipërisë në instrument kontrolli, çfarë mund të arrihej me shuma më të mëdha në kombe të tjera strategjikisht të rëndësishme?
Ndërsa Shqipëria i afrohet edhe një zgjedhjeje kombëtare, gjykatat — të menduara për të siguruar drejtësi demokratike — kanë kthyer në mjet të partisë në pushtet.
Qeveria e Kryeministrit Edi Rama vazhdon ta paraqesë Shqipërinë si histori suksesi europiane, një shtet aspirant për në BE, i angazhuar ndaj vlerave demokratike. Por pas retorikës diplomatike, sistemi ligjor është kthyer në fasadë.
Udhëheqësit e opozitës mbeten nën arrest shtëpiak ndërsa zyrtarët e Partisë Socialiste vazhdojnë të qeverisin pa frikë nga pasojat ligjore. Agjencitë antikorrupsion zbatojnë kontrollin selektivisht. Dhe sistemi i drejtësisë, i ndërtuar me fonde të huaja, operon tani jo si kontroll mbi pushtetin qeveritar — por si zbatues i tij.
Pyetja nuk është nëse reforma gjyqësore e Shqipërisë ka dështuar.
Pyetja është nëse ajo ishte menduar ndonjëherë të suksesonte.