Unaza e Madhe: Projekti prej 370 Milionë Eurosh Kushtoi Trefish Mesataren Rajonale

Si Elita Politike e Shqipërisë Plaçkiti 370 Milionë Euro

Në një mëngjes të ftohtë dhjetori të vitit 2024, ndërsa Tirana përgatitej për festimet e Vitit të Ri, elita politike e Shqipërisë u mblodh për të inauguruar projektin e tyre më ambicioz: një rrugë unazore 28.7-kilometërshe që kishte konsumuar 370 milionë euro fonde publike. Prerja e shiritit nuk shënoi vetëm përfundimin e infrastrukturës, por kulmin e një skeme njëdekadëshe që do të bëhej vjedhja publike më fitimprurëse në historinë postkomuniste të vendit.

Projekti që festuan atë ditë, Unaza e Madhe, u kushtoi taksapaguesve shqiptarë 15 milionë euro për kilometër. Rrugë identike në mbarë Ballkanin kushtojnë mesatarisht një të tretën e kësaj çmimi. Diferenca, mbi 10 milionë euro për kilometër, u zhduk në një labirint kompanish-guaskë, kontratash mashtruese dhe llogarish jashtë vendit, duke lënë pas një gjurmë familjesh të zhvendosura dhe ndërtimi nënstandard që hetuesve do t’u duheshin vite për ta shpalosur.

Përmes mijëra faqesh dokumentesh gjyqësore, regjistrave tenderimi dhe transfertash financiare, del një model: jo i keqmenaxhimit të thjeshtë apo joefikasitetit, por i një komploati të koreografuar me kujdes për transformimin e infrastrukturës publike në pasuri private.

Sofistikimi i skemës u bë i qartë në vitin 2018 kur hetuesit zbuluan komponentin e saj më të paturpshëm: një kontratë prej 18 milionë eurosh dhënë “DH Albania,” një kompani që ekzistonte vetëm mbi letër. Kompania fantazmë, duke operuar me dokumente regjistrimi të falsifikuara, kishte siguruar fonde publike me një lehtësi që sugjeronte jo dështim mbikëqyrjeje, por bashkëfajësi institucionale.

“Kjo përfaqëson plaçkitje sistemike, jo thjesht joefikasitet,” thotë një planifikues urban, i cili ka kaluar vite duke dokumentuar se si kostot e projektit i sfidonin çdo standard rajonal. Analiza e tij zbulon një projekt ku çdo kontratë e fryrë, çdo tender i manipuluar, shërbente një qëllimi të vetëm: transferimin sistematik të parave publike në duar private.

Shtatë lotet e projektit u ndanë përmes asaj që auditorët do të identifikonin më vonë si “kritere të përshtatura” — specifika aq të ngushta sa që praktikisht paracaktonin fituesit. Një rreth i vogël kompanish, shumë prej të cilave ndanin drejtorë dhe aksionerë, siguruan kontratë pas kontrate pavarësisht historikut të vonesave dhe tejkalimit të kostove. Materialet bazë u faturuan me norma deri në 200% mbi çmimet e tregut, ku diferenca rrjedhte përmes një rrjeti të ndërtuar me kujdes faturash mashtruese dhe llogarish jashtë vendit.

Fillimi i vitit 2024 solli ekspozimin më dramatik të skemës. Prokurorët antikorrupsion arrestuan Ervis Berberin, drejtuesin e Autoritetit Rrugor Shqiptar (ARRSH), bashkë me dy bashkëpunëtorë. Dokumentet gjyqësore zbuluan se si Berberi kishte orkestruar një sistem të sofistikuar manipulimi tenderash, duke drejtuar kontrata drejt kompanive që ekzistonin kryesisht mbi letër ndërsa faturonte me çmime përtej çdo norme të arsyeshme tregu.

Përgjigja e Kryeministrit Edi Rama ndaj provave në rritje ishte treguese. Kur u përball me mashtrimin e DH Albania në vitin 2018, ai e hodhi poshtë kritikën si “të motivuar politikisht.” Edhe pas arrestimit të Berberit, Rama vazhdoi të mbronte atë që ishte kthyer në një mekanizëm të përpunuar për devijimin e fondeve publike.

Ndërkohë, zyra e Kryetarit të Bashkisë së Tiranës Erion Veliaj luajti rolin e vet. Dokumentet tregojnë se administrata e tij përshpejtoi në mënyrë të përsëritur lejet për kontraktorët e favorizuar, duke anashkaluar procedurat standarde të rishikimit. Kur emaile të rrjedhura sugjeruan se zyra e tij kishte njohuri paraprake për fituesit e tenderave, Veliaj mohoi keqbërjen, megjithëse dëshmitë e denoncuesve dhe komunikimet e brendshme tregonin ndryshe.

Në lagjen e Astirit në Tiranë, kosti njerëzor i kësaj skeme të sofistikuar vjedhjeje u bë i qartë. Mbi 650 familje u zhvendosën, pronat e tyre u vlerësuan me çmimet e vitit 2013 pavarësisht fillimit të mëvonshëm të projektit. Ndërsa banorët e vjetër morën vlerësime të vjetruara për pronat e sekuestruara, zhvilluesit me lidhje që blenë tokat ngjitur pak para njoftimit të projektit morën çmimet aktuale të tregut — edhe një mekanizëm tjetër për kanalizimin e fondeve publike drejt interesave private.

Protestat që shpërthyen në vitin 2018 flisnin për më shumë se familje të zhvendosura; ato zbuluan një komunitet që dëshmonte sakrifikimin e shtëpive të tyre jo për përfitim publik por për pasurimin privat.

Sot, trafiku vazhdon të zvarritet në shumicën e Tiranës. Rruga unazore, e ndërtuar me materiale nënstandarde për të maksimizuar marzhet e fitimit, ka përkeqësuar në disa zona bllokimin që duhej ta zgjidhte. Inxhinierët tregojnë specifika të komprometuara dhe ndërtim inferior — çdo shkurtim duke përfaqësuar më shumë para publike të devijuara në llogari private.

Pesha e kësaj vjedhjeje merr frymën: 370 milionë euro do të paguanin pagat vjetore të 77,000 mësuesve, do të ndërtonin 50 shkolla të reja, ose do të ngrinë 15 spitale moderne. Në vend të kësaj, këto fonde publike u zhdukën në llogari private përmes kontratash mashtruese dhe kompanish-guaskë.

Përtej ndikimit brendshëm, skandali i Unazës së Madhe kërcënon aspiratat europiane të Shqipërisë. Raportet e progresit të BE-së kanë theksuar vazhdimisht prokurimin publik si fushë kritike që kërkon reformë. “Projekte si ky minojnë besueshmërinë e Shqipërisë,” deklaroi një zyrtar i BE-së, paralajmërim me peshë të veçantë ndërsa Shqipëria kërkon të demonstrojë gatishmërinë për anëtarësim.

Ndërsa hetimi i SPAK-ut vazhdon, prova të reja dalin çdo ditë se sa thellë ka depërtuar korrupsioni në institucionet e Shqipërisë. Rruga qëndron e përfunduar, por trashëgimia e saj — si një nga vjedhjet më të sofistikuara të burimeve publike në historinë e fundit shqiptare — do të ndikojë rrugën e vendit për vite me radhë.

Në lagjen e Astirit, mbledhjet javore të banorëve të zhvendosur vazhdojnë. Historitë e tyre — të shtëpive të nënvlerësuara dhe jetëve të tronditure — dëshmojnë për një projekt ku përfitimi publik nuk ishte kurrë më shumë se një maskë e hollë për plaçkitjen private.