Kriza e Thethit

Kur Ëndrrat e Turizmit Takohen me Buldozerët në Alpet Shqiptare

THETH, SHQIPËRI — Zhurma e ekskavatorëve theu qetësinë e mëngjesit dje në fshatin malor më të fotografuar të Shqipërisë, por nuk ishte ndërtim rrugësh. Ekipet qeveritare të prishjes mbërritën për të rrëzuar bujtina turistike që familjet kishin kaluar vite duke i ndërtuar mbi tokën ku kanë jetuar prej brezash.

Deri në mesditë, i gjithë fshati ishte mobilizuar. Banorët bllokuan urën e ngushtë që çon në Theth — e vetmja rrugë hyrëse dhe dalëse — duke krijuar një barrikadë njerëzore për të ndalur hyrjen e makinërive të tjera. Kryeministri Edi Rama ndoqi përballjen live në televizion dhe doli në rrjetet sociale, duke ndarë pamje të asaj që e quajti “beton kudo” në luginën e paprekur alpine.

Historia për të cilën flet gjithkush

Kjo nuk është thjesht një mosmarrëveshje tjetër burokratike. Njëzet familje në Theth tani përballen me rrënim financiar pasi investuan gjithçka — disa duke marrë hua me vlerë qindra mijëra eurosh — për të ndërtuar bujtina të vogla për vërshimin e turistëve që zbuluan malet e Shqipërisë. Strukturat që ndërtuan? Kabina druri që strehonin vizitorë nga e gjithë Europa që vinin për të ecur shtegun e famshëm Theth-Valbonë.

Befasia: autoritetet thonë se asnjë nga këto ndërtesa nuk kishte leje të rregullt. Familjet thonë se aplikuan për leje në mënyrë të përsëritur dhe u tha të prisnin. Disa pranojnë se paguan ryshfete ndaj zyrtarëve vendorë që i siguronin se ndërtimet e tyre me dru ishin të pranueshme.

Tani ato kabina janë rrënoja, sezoni turistik është në kulm, dhe askush nuk e di çfarë ndodh më pas.

[

View this post on Instagram

](https://www.instagram.com/reel/DL4RKHnNwbn/?utm_source=ig_embed&utm_campaign=loading)

A post shared by Euronews Albania (@euronews_albania)

Çfarë synuan prishjet në të vërtetë

Këtu historia ndërlikohet. Veprimi zbatues i korrikut 2025 synoi në fakt 10 kabina të paautorizuara të adaptuara si bujtina turistike, të ndërtuara pa asnjë leje brenda Parkut Kombëtar të Thethit. Kryeministri Rama e cilësoi ndërtimin si “krim shumështresor” nga një biznesmen i cili “derdhi beton kudo për të ndërtuar ‘fshatin e tij turistik.’”

Ndërsa banorët flasin për “tokë stërgjyshore,” kërkimi tregon se këto struktura specifike ishin zhvillime komerciale turistike që operonin pa autorizim ligjor mbi tokë shtetërore të mbrojtur. Inspektorati Kombëtar i Mbrojtjes së Territorit (IKMT) ekzekutoi prishjet me mbështetjen e Policisë së Shtetit pasi një biznesmen ndërtoi atë që autoritetet e quajtën një fshat turistik ilegal në qendër të fshatit.

Rasti mori rëndësi politike kur prokurorja e Shkodrës Elsa Gjeli refuzoi të hapte çështje penale kundër biznesmenait përgjegjës, duke pretenduar se strukturat ishin “vetëm konteinerë pa themel.” Rama kërkoi shkarkimin e saj përmes Ministrisë së Drejtësisë, duke nxjerrë në pah tensionet mes autoriteteve zbatuese dhe zyrtarëve vendorë.

Situata e të drejtave mbi tokën në malet shqiptare

Për të kuptuar çfarë ndodhi në Theth duhet zënë sistemi i ndërlikuar i pronësisë në Shqipëri. Sistemi i regjistrimit të pronave i vendit vuan nga boshllëqe të mëdha historike — 80% e të dhënave kadastrale vlerësohet të jenë të pasakta ose jo të plota, me vetëm 126-180 nga 3,057 zona kadastrale të konsideruara të sakta.

Ky kaos buron nga epoka komuniste e Shqipërisë, kur regjimi zbatoi reformat më radikale agrare në Europën Lindore. Mes viteve 1945-1991, Shqipëria shtetëzoi të gjitha tokat bujqësore — unike jashtë ish-Bashkimit Sovjetik. Në zona malore si Thethi, kolektivizimi nuk u plotësua deri në vitin 1967 për shkak të terrenit të vështirë dhe rezistencës tradicionale.

Kur komunizmi ra, Ligji 7501 i vitit 1991 u përpoq të rishpërndante tokën në mënyrë të barabartë mes familjeve rurale, duke anashkaluar pronësinë parakomuniste. Megjithatë, rreth 50% e komuniteteve malore shpërndanë tokën bazuar në kufijtë paravitit 1945 ose “vullnetin e komunitetit” në vend të ndjekjes së ligjit.

Shumë komunitete malore, duke u mbështetur në drejtimin tradicional në vend të mekanizmave shtetërore, nuk morën kurrë tituj zyrtarë.

Ligji zakonor kundrejt të drejtave moderne të pronësisë

Situata ndërlikohet edhe më shumë sepse malet veriore shqiptare ndjekin Kanunin e Lekë Dukagjinit, ligj zakonor tradicional që ka qeverisur marrëdhëniet pronësore prej shekujsh. Sipas parimeve të Kanunit, toka u përket familjeve të zgjeruara dhe jo individëve, kalon përmes trashëgimisë patrilineare dhe mbështetet në traditën gojore dhe njohjen komunitare në vend të dokumentacionit të shkruar.

Ndërsa Kodi Civil shqiptar nuk e njeh Kanunin, komunitetet shpesh ndjekin praktikat zakonore. Kjo krijon pasiguri të madhe ligjore: gjykatat hasin vështirësi me konfliktet mes ligjit formal dhe zakonor, transaksionet pronësore bëhen të vështira pa status të qartë ligjor, dhe brezat e rinj preferojnë gjithnjë e më shumë sistemet formale, duke krijuar mosmarrëveshje.

Komunitetet rurale malore përballen me sfida të veçanta: kostot e larta të regjistrimit në raport me të ardhurat, dokumente të munguara të humbura gjatë epokës komuniste ose trazirëve civile të vitit 1997, pretendime kontradiktore mes familjeve dhe kufij tradicionalë të paqartë. Shumë transaksione ndodhin në mënyrë joformale, duke anashkaluar krejtësisht kanalet zyrtare.

Rregulloret e parkut kombëtar shtojnë një shtresë tjetër

Parku Kombëtar i Thethit, i krijuar në vitin 1966 me një sipërfaqe prej 2,630 hektarësh, operon nën mbrojtje të rreptë të Kategorisë II. Parku përdor një sistem me tri zona ku Zona A ndalon çdo aktivitet njerëzor, Zona B e kushtëzon ndalimin, dhe Zona C e rregullon rreptësisht. Ndërtimi kërkon miratim të veçantë qeveritar — bashkitë vendore nuk mund të lëshojnë leje brenda kufijve të parkut.

Ligji shqiptar kërkon miratim të shumëfishtë për ndërtimin në parqe kombëtare: leje zhvillimi me vlerësim të ndikimit mjedisor, miratim bashkiak (zakonisht 45 ditë pune), dhe autorizim të veçantë nga autoritetet e parkut. Tarifat mund të arrijnë 15% të kostove të ndërtimit, ndërsa ndërtimi i ri përgjithësisht ndalohet në zonat bërthamë.

Fshati turistik i prishur shkelëu këto rregullore duke ndërtuar pa miratimet e kërkuara mbi tokë të mbrojtur. Ndërsa të drejtat e mëparshme private brenda parkut zakonisht njihen, zhvillimi i ri përballet me kufizime të ashpra.

Çfarë do të thotë kjo për udhëtarët

Nëse po planifikoni të vizitoni Thethin këtë verë, do të gjeni ende një nga peizazhet malore më spektakolare të Europës. Kisha ikonike prej guri mbetet aty, shtigjet e ecjes janë të hapura dhe bujtina legjitime vazhdojnë të operojnë. Por qendra e fshatit tani ka një zonë ndërtimi ku dikur qëndronin ato kabina të prishura.

Më e rëndësishmja, kjo krizë zbulon dhimbjet e rritjes së turizmit shqiptar. Vendi priti 11.7 milionë vizitorë në vitin 2024 — më shumë se dyfishi i numrave të vitit 2019. Destinacione malore si Thethi u bënë të famshme në Instagram pothuajse brenda natës, por infrastruktura dhe rregulloret nuk i mbajtën hapin.

Për udhëtarët që interesohen për turizëm të përgjegjshëm, historia e Thethit ofron një mësim të ashpër: rritja e shpejtë turistike pa planifikim të duhur krijon humbës. Në këtë rast, janë familjet vendase që panë mundësi në pritjen e vizitorëve por u kapën mes mesazheve kontradiktore të qeverisë rreth zhvillimit turistik dhe mbrojtjes mjedisore.

Kosti njerëzor i rritjes së shpejtë turistike

Pas dramës politike janë njerëz të vërtetë që përballen me pasoja të vërteta. Banorët përshkruajnë investimin e kursimeve të jetës — disa duke marrë hua bankare ekuivalente me 200,000 dollarë — për të ndërtuar bujtina që mund të akomodonin vërshimin e vizitorëve ndërkombëtarë. Këto nuk ishin resort luksoze por struktura të thjeshta druri ku familjet prisnin alpinistë dhe ofronin ushqim shtëpiak.

Prishjet ndodhën gjatë kulmit të sezonit turistik, që do të thoshte se vizitorët duhej të evakuoheshin me vetëm disa orë njoftim. Disa turistë u bashkuan me protestat, të frustruar se akomodimet e tyre të rezervuara u zhdukën papritur.

Ajo që e bën veçanërisht të dhimbshme është se zyrtarët vendorë me sa duket inkurajuan këtë zhvillim. Banorët pranojnë hapur se paguan ryshfete ndaj policisë bashkiake dhe zyrtarëve të tjerë që i siguronin se strukturat e tyre prej druri do të ishin të pranueshme. Tani ata zyrtarë nuk gjenden askund ndërsa buldozerët shkatërrojnë atë që familjet ndërtuan me duart e tyre.

Probleme sistemike në malet shqiptare

Mosmarrëveshje të ngjashme pronësore prekin komunitetet malore në të gjithë Shqipërinë. Lugina e Valbonës përballet me presione të krahasueshme turistike dhe konflikte mes përdorimit tradicional dhe rregulloreve të parkut.

Vermoshi, pranë kufirit me Malin e Zi, lufton me praninë e kufizuar qeveritare për zgjidhjen e mosmarrëveshjeve. Bregdeti demonstron se si zhvillimi turistik përkeqëson konfliktet pronësore, me Parlamentin Europian që ndërhyn për shkelje të të drejtave të pronësisë.

Modelet e përbashkëta përfshijnë sisteme të dyfishta ligjore (ligji formal kundrejt Kanunit), zhvillim të shpejtë turistik që ia kalon rregulloreve, vendndodhje të largëta që kufizojnë mbikëqyrjen, dhe konflikte brezash mbi përdorimin e tokës. Situata e Thethit pasqyron këto sfida më të gjera duke shtuar faktorë unikë si statusi i tij historik i mbrojtjes dhe qasja më e mirë rrugore krahasuar me fshatrat më të largët.

Në praktikë, afërsisht 440,000 ndërtime të paautorizuara ekzistojnë në mbarë vendin, me vetëm 2.9% normë legalizimi mes viteve 2006-2022. Zbatimi i dobët, korrupsioni dhe kompleksiteti administrativ mundësojnë shkelje të gjëra. Operacioni qeveritar “Bregdeti Ynë,” i nisur në vitin 2021, ka prishur mbi 130 ndërtesa ilegale në zona të mbrojtura, por dënimet e buta dhe korrupsioni mundësojnë rindërtimin e shpejtë.

Pse kjo ka rëndësi përtej Thethit

Shqipëria njihet gjerësisht si sekreti i fundit i Europës, dhe vende si Thethi provojnë pse. Fshati ndodhet në një park kombëtar të mbrojtur, i rrethuar nga maja mbi 2,000 metra. Kullat tradicionale prej guri pikëlojnë peizazhin. Ecja është e klasit botëror. Por suksesi krijon problemet e veta.

Destinacione të tjera malore shqiptare përballen me presione të ngjashme. Lugina e Valbonës merret me projekte të propozuara hidroenergjetike që mund të shkatërrojnë sistemin e saj lugor të paprekur. Zonat bregdetare tashmë tregojnë shenja mbizhvillimi që vendasit paralajmërojnë se mund të shtrihen në male.

Qeveria thotë se po mbron trashëgiminë natyrore të Shqipërisë për brezat e ardhshëm. Banorët kundërshtojnë se po ndëshkohen sepse iu përgjigjën mundësive turistike që vetë qeveria promovoi. Të dyja anët kanë argumente legjitime, por mënyra e zbatimit — duke u shfaqur me buldozerë gjatë sezonit turistik — sugjeron planifikim të dobët në vend të politikës së menduar.

Panorama e gjerë

Shpërthimi turistik i Shqipërisë — nga 5.5 milionë vizitorë në vitin 2019 në 11.7 milionë në vitin 2024 — i zuri të gjithë në befasi. Qeveria dëshiron të ardhura nga turizmi por edhe anëtarësim në BE, që kërkon mbrojtje të rreptë mjedisore. Komunitetet vendase shohin mundësi ekonomike në pritjen e vizitorëve por u mungon orientimi i qartë për zhvillimin ligjor.

Rezultati është rrëmuja që pamë në Theth: familje që investojnë gjithçka bazuar në sinjale të përziera nga autoritetet, pastaj përballen me rrënim financiar kur zbatimi mbërrin pa paralajmërim.

Investimet e huaja në prona u rritën nga 13% në vitin 2022 në 27% në vitin 2024, me blerësit nga BE-ja që nxisin spekulimin. Zonat malore si Thethi dhe Valbona përjetojnë ndërtim të shpejtë bujtinash, shpesh pa lejet e duhura.

Këto presione krijojnë konflikte shumështresore: përdorimi tradicional i tokës konfrontohet me të drejtat formale të pronësisë, interesat e komunitetit përplasen me investimet e jashtme, objektivat e ruajtjes bien ndesh me mundësitë ekonomike, dhe ndërtimi joformal shtohet pavarësisht rregulloreve.

Kryeministri Edi Rama shkarkoi Ministrin e Brendshëm gjatë krizës dhe kërkoi ndjekjen penale të zyrtarëve vendorë që refuzuan të hapnin çështje penale kundër bujtinave. Ai nivel ndërhyrjeje politike sugjeron se kjo shkon shumë përtej Thethit — bëhet fjalë për gjithë qasjen e Shqipërisë ndaj zhvillimit turistik.

Çfarë ndodh më pas do të përcaktojë nëse komunitete të tjera malore do të përballen me konfrontime të ngjashme ose nëse qeveria gjen mënyra për të balancuar ruajtjen me nevojat e komunitetit. Prishjet e Thethit përfaqësojnë zbatim kundër zhvillimit komercial të paautorizuar dhe jo shkelje të të drejtave stërgjyshore, por ato ekspozojnë probleme sistemike në të drejtat pronësore shqiptare që prekin komunitetet malore në mbarë vendin.

Për momentin, Thethi mbetet një tregim paralajmërues rreth asaj çfarë ndodh kur politikat turistike zbatohen me buldozerë dhe jo me dialog, dhe kur hendeku mes përdorimit tradicional të tokës, të drejtave formale të pronësisë dhe presioneve të zhvillimit turistik bëhet i pamundur për t’u tejkaluar përmes kornizave ligjore ekzistuese.