Agjencia SPAK e Shqipërisë është nën vëzhgim intensiv ndërsa merret me raste korrupsioni elitar. Për aspiratat europiane të Shqipërisë, suksesi ose dështimi i SPAK-ut mund të riformësojë të ardhmen e kombit.
Në Shqipëri, ku korrupsioni politik dhe krimi i organizuar kanë operuar shpesh me pandëshkueshmëri, Struktura e Posaçme Antikorrupsion (SPAK) përfaqëson një eksperiment revolucionar në reformën gjyqësore. E krijuar nën presionin e Bashkimit Europian, SPAK u projektua për të sjellë para drejtësisë zyrtarë të nivelit të lartë dhe rrjete të fuqishme kriminale — një detyrë që shqiptarët shpresonin se do të sinjalizonte një pikë kthese në përpjekjet e vendit për t’u bashkuar me BE-në. Që nga krijimi i saj në vitin 2019, SPAK ka trajtuar disa raste të spikatura, përfshirë hetimet ndaj ish-Presidentit Ilir Meta dhe zyrtarëve të tjerë të rangut të lartë. Megjithatë, ndikimi i organizatës mbetet i debatuar ashpër: A po e çon vërtet përpara SPAK luftën kundër korrupsionit, apo rrezikon të kthehet në një mjet selektive të manovrimit politik?
Krijimi i SPAK-ut në vitin 2019 ishte një përgjigje e drejtpërdrejtë ndaj kërkesave të BE-së që Shqipëria të përballej me korrupsionin dhe rrjetet kriminale. SPAK është pjesë e një pakete më të gjerë reformash gjyqësore të filluara në vitin 2016 që ristrukturuan Kushtetutën shqiptare dhe krijuan struktura të specializuara për të forcuar llogaridhënien. BE-ja dhe Shtetet e Bashkuara mbështetën këto reforma, thelbësore për aspiratat e anëtarësimit të Shqipërisë në BE.
Mandati i SPAK-ut është unik në peizazhin ligjor të Shqipërisë: ai synon ekskluzivisht rastet e korrupsionit të nivelit të lartë dhe krimit të organizuar, dhe operon në mënyrë të pavarur nga Prokuroria e Përgjithshme, një dizajn i menduar për ta mbrojtur nga ndikimi politik. I përbërë nga Prokuroria e Posaçme (PP), Byroja Kombëtare e Hetimit (BKH) dhe Gjykatat e Posaçme të dedikuara, SPAK-ut iu besua ndjekja penale dhe dënimi i zyrtarëve të lartë dhe çmontimi i rrjeteve të krimit të organizuar.
Arkitektura e SPAK-ut përfshin disa organe të ndërlidhura të projektuara për të maksimizuar efektivitetin hetimor dhe prokurial. Prokurorë të verifikuar posaçërisht drejtojnë Prokurorinë e Posaçme me kompetenca të gjera hetuese. Duke punuar me PP-në, Byroja Kombëtare e Hetimit shërben si krahu i saj hetimor, e modeluar sipas FBI-së amerikane. BKH fokusohet në gjurmimin e aktiviteteve financiare dhe krimit të organizuar.
Përveç kësaj, Gjykatat e Posaçme të Shqipërisë kanë juridiksion ekskluziv mbi rastet e SPAK-ut, duke u mundësuar t’i anashkalojnë sistemet tradicionale gjyqësore ku korrupsioni kishte penguar historikisht drejtësinë. Të gjithë anëtarët e SPAK-ut i nënshtrohen verifikimit rigoroz si pjesë e kërkesave të reformës gjyqësore të Shqipërisë, duke ndhmuar të sigurohet që institucioni mbetet i lirë nga ndikimi i padrejtë.
Që nga krijimi, SPAK ka ndërmarrë një seri rastesh të spikatura për të demonstruar angazhimin e tij për llogaridhënie. Këto përfshijnë hetimin e ish-Presidentit Ilir Meta me akuza korrupsioni dhe pastrimi parash si dhe raste kundër zyrtarëve të ndryshëm qeveritarë, përfshirë ish-ministra dhe kryetarë bashkish. Në dhjetor 2022, SPAK arriti një hap të rëndësishëm me zgjedhjen e një kryeprokurori të ri, i cili ka çuar më tej hetimet në nivel të lartë që përfshijnë elitat politike dhe kriminale.
Progresi i SPAK-ut ka çuar në sekuestrimin dhe konfiskimin e pasurive të lidhura me krimin e organizuar, ku agjencia raportohet se ka konfiskuar pasuri me vlerë mbi 100 milionë euro në tre vitet e fundit. Këto përpjekje shënojnë progres të konsiderueshëm krahasuar me përpjekjet e mëparshme për zbatimin e antikorrupsionit, duke ofruar një vështrim se çfarë mund të arrijë sistemi gjyqësor i reformuar i Shqipërisë.
Pavarësisht rasteve të tij të spikatura, SPAK përballet me sfida të rëndësishme brendshme dhe të jashtme. Raportet e progresit 2022 dhe 2023 të Komisionit Europian për Shqipërinë vunë në dukje se SPAK ka bërë disa hapa përpara por mbetet i penguar nga kufizimet e burimeve, grumbullimi i çështjeve dhe polarizimi politik. Përveç kësaj, mungesa e stafit gjyqësor në Gjykatat e Posaçme ka çuar në vonesa, duke minuar efikasitetin e SPAK-ut dhe duke krijuar një grumbullim që ndikon perceptimin publik dhe rezultatet e çështjeve.
Kritikët argumentojnë se SPAK rrezikon të kthehet në mjet të drejtësisë selektive, pasi udhëheqësit e opozitës pretendojnë se agjencia fokusohet në mënyrë joproporcionale në raste që përfshijnë anëtarët e tyre. Historiku i SPAK-ut në ndjekjen e rasteve të lidhura me Partinë Socialiste në pushtet mbetet i kufizuar, duke ngritur pyetje rreth paanësisë dhe cenuesshmërisë ndaj ndikimit politik. Megjithatë, drejtimi i SPAK-ut dhe mbështetësit ndërkombëtarë pohojnë se integriteti i institucionit është i paprekur dhe hetimet e tij ndjekin procedurat ligjore.
Suksesi i SPAK-ut është vendimtar për aspiratat e Shqipërisë për anëtarësim në BE. BE-ja ka theksuar në mënyrë të përsëritur se adresimi i korrupsionit në nivel të lartë dhe forcimi i pavarësisë gjyqësore janë parakushte për anëtarësim. Në raportin e BE-së të vitit 2023, zyrtarët lavdëruan përpjekjet e vazhdueshme të SPAK-ut por theksuan nevojën për më shumë dënime dhe rezultate të qëndrueshme në rastet e profilit të lartë.
Vlerësimi i Komisionit Europian pasqyron si inkurajim ashtu edhe kujdes. Zyrtarët e BE-së kanë sqaruar se ndërsa ekzistenca e SPAK-ut është një hap pozitiv, suksesi i qëndrueshëm në ndjekjen penale të korrupsionit në të gjitha nivelet e shoqërisë mbetet thelbësor. Pa këto rezultate, rruga e Shqipërisë drejt anëtarësimit në BE mund të përballet me pengesa të mëtejshme.
Opinioni publik mbi SPAK-un është thellësisht i ndarë. Për disa shqiptarë, SPAK përfaqëson një shtysë të shumëpritur për reformë në një sistem politik të mbërthyer nga dekada korrupsioni. Mbështetësit i shohin rastet e profilit të lartë të SPAK-ut si provë e angazhimit të Shqipërisë për ndryshim. Në kontrast, të tjerë mbeten skeptikë, duke dyshuar se SPAK mund të çmontojë rrjetet e rrënjosura thellë të ndikimit që përshkojnë shoqërinë shqiptare.
Gazetarë dhe aktivistë antikorrupsion në Shqipëri vërejnë se hetimet e SPAK-ut dërgojnë një mesazh të fortë, por paralajmërojnë se ndjekjet penale selektive mund të minonin besueshmërinë e SPAK-ut. Për të fituar besimin e qëndrueshëm publik, SPAK duhet të demonstrojë se është njëlloj i gatshëm të ndjekë korrupsionin në të gjithë spektrin politik dhe të arrijë dënime që pasqyrojnë mandatin e tij.
SPAK ndodhet në një pikë kritike. Ndërsa Shqipëria vazhdon rrugëtimin drejt integrimit europian, suksesi ose dështimi i institucionit do të luajë një rol përcaktues në përcaktimin e së ardhmes së vendit. Aftësia e SPAK-ut për të ofruar drejtësi të paanshme, për të ruajtur besimin publik dhe për të përmbushur pritshmëritë e BE-së mund të vendosë një standard të ri për llogaridhënien në peizazhin politik të Shqipërisë.
Megjithatë, që SPAK të mbahet mend si më shumë se një eksperiment politik, ai duhet t’i kapërcejë skepticizmat e kritikëve dhe të vazhdojë të ndjekë drejtësinë në të gjitha nivelet. Bota — veçanërisht BE-ja — po vëzhgon nga afër për të parë nëse SPAK mund ta përmbushë misionin e tij dhe ta ndhmojë Shqipërinë të kapërcejë trashëgiminë e korrupsionit. Vetëm koha do të tregojë nëse SPAK përfaqëson një kapitull të ri në ndjekjen e drejtësisë nga Shqipëria apo një mundësi të humbur për ndryshim të vërtetë.
Burime:
European Commission. “Albania 2023 Report” ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement. November 2023.
European Commission. “Albania 2022 Report” ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement. October 2022.
Albanian Parliament. “Law No. 95/2016 on the Organization and Functioning of Institutions to Fight Corruption and Organized Crime” qbz.gov.al. July 2016.