Në vazhdim të protestave të suksesshme antikorrupsion në Serbi, kriza më e thellë e Shqipërisë ngre pyetje urgjente rreth veprimit qytetar dhe kostos së vërtetë të heshtjes së vazhdueshme.
Shembja e strehës së stacionit hekurudhor të Novi Sadit në Serbi këtë nëntor, që vrau 15 persona, ndezi protestat studentore më të mëdha që ka parë ai vend që nga rënia e Slobodan Millosheviçit. Ndërkohë, mat kufirit në Shqipëri, ku provat e korrupsionit sistemik shkojnë edhe më thellë, rrugët mbeten dukshëm të qeta.
Kontrasti mes këtyre dy shteteve fqinje ballkanike ndriçon një pyetje kritike: Pse rinia e Serbisë u mobilizua ndërsa ajo e Shqipërisë mbeti kryesisht pasive përballë korrupsionit të dokumentuar?
Faktet pikturojnë një pamje të ashpër. Auditorët shtetërorë të Shqipërisë kanë identifikuar parregullsi serioze në projektin e inceneratorëve me vlerë 430 milionë euro, një skandal që ka çuar tashmë në disa arrestime por ka lënë të paprekura nivelet më të larta të qeverisë. Dokumentet e fundit të gjykatave amerikane zbuluan se si Charles McGonigal, ish-shefi i kundërzbulimit të FBI-së në Nju Jork, mori 225,000 dollarë pagesa ndërsa mbante marrëdhënie të padeklaruara me zyrtarë dhe njerëz të fuqishëm shqiptarë.
Sektori i ndërtimit në Tiranë, kryeqytetin e Shqipërisë, përfaqëson shembullin e korrupsionit sistemik. Sipas Iniciativës Globale Kundër Krimit të Organizuar Transnacional, mes viteve 2017 dhe 2019, afërsisht 1.6 miliardë euro fonde të dyshimta rriodhën përmes tregut të pasurive të paluajtshme në Shqipëri. Pavarësisht humbjes së më shumë se 450,000 qytetarëve nga emigracioni në vitet e fundit, ndërtimi vazhdon me ritëm të ethshëm, me dhjetëra mijëra apartamente që qëndrojnë bosh.
Ndërkohë, në Serbi, studentët kanë mbajtur protesta të vazhdueshme për tre muaj. Ata kanë pushtuar ndërtesa universitare, kanë organizuar bllokada rrugore dhe kanë zhvilluar një sistem të sofistikuar vendimmarrjeje demokratike përmes plenumeve të fakulteteve. Kërkesat e tyre fokusohen në ndryshime sistemike dhe jo në politikë partiake, një qasje që përfundimisht detyroi dorëheqjen e Kryeministrit Millosh Vuçeviç.
Divergjenca mes këtyre vendeve fqinje është veçanërisht e habitshme, duke pasur parasysh modelin e dokumentuar të korrupsionit në nivel të lartë në Shqipëri. Deklarata e Klimës së Investimeve 2023 e Departamentit Amerikan të Shtetit vuri në dukje “korrupsionin endemik” në Shqipëri, ndërsa raporti i progresit i Komisionit Europian theksoi “shqetësime serioze” për prokurimin publik dhe ndërhyrjen politike në institucione.
Këto vlerësime ndërkombëtare mbështeten nga prova konkrete. Hetimi i Auditit të Lartë Shtetëror për projektin e inceneratorëve zbuloi kontrata të dhëna pa konkurrencë, pagesa për punë të papërfunduara dhe një rrjet kompleks kompanish-guaskë. Pavarësisht këtyre gjetjeve dhe arrestimit të disa ish-zyrtarëve, përfshirë një ministër, shtrirja e plotë e përfshirjes politike mbetet e pahetuar.
Në kontrast, lëvizja studentore e Serbisë ka arritur rezultate të prekshme. Përtej detyrimit të dorëheqjes së kryeministrit, ata kanë siguruar publikimin e dokumenteve të brendshme lidhur me shembjen e stacionit hekurudhor të Novi Sadit dhe kanë nxitur hetime penale për procesin e prokurimit të projektit të ndërtimit. Suksesi i tyre ofron një kundërshtim të thellë ndaj përpjekjeve antikorrupsion të Shqipërisë, ku hetimet e mëdha shpesh ngecin para se të arrijnë nivelet më të larta të pushtetit.
Ndikimi ekonomik i korrupsionit të Shqipërisë është i matshëm. Të dhënat e Bankës Botërore tregojnë se investimet e huaja direkte mbeten dukshëm më të ulëta se mesataret rajonale, pavarësisht pozicionit strategjik të vendit dhe statusit të kandidatit për në BE. Banka Europiane për Rindërtim dhe Zhvillim raporton se 27% e rinisë shqiptare nuk janë as të punësuar as në arsim, duke kontribuar në eksodën e vazhdueshme të profesionistëve të rinj.
Kjo ikje e trurit është përshpejtuar. Sipas shifrave të Eurostat, më shumë se 700,000 shqiptarë kanë lënë vendin që nga viti 2008 — një shifër marramendëse për një komb me më pak se 3 milionë banorë. Shumë prej tyre citojnë korrupsionin dhe mungesën e mundësive ekonomike si arsyet kryesore të largimit.
Megjithatë, ndërsa rinia e Serbisë e ka transformuar tragjedinë në veprim, korrupsioni sistemik i Shqipërisë ka prodhuar kryesisht dorëzim. Skandali i fundit i FBI-së me McGonigal e shembëlltyrën këtë dinamikë. Dokumentet gjyqësore zbuluan se si një zyrtar i lartë amerikan i zbatimit të ligjit mori pagesa ndërsa mbante marrëdhënie të padeklaruara me zyrtarë shqiptarë, por zbulimet nxitën pak përgjigje publike në Tiranë.
Qasja e komunitetit ndërkombëtar ndaj Shqipërisë mund të shpjegojë pjesërisht këtë mosveprim. Pavarësisht korrupsionit të dokumentuar, Shqipëria vazhdon të marrë mbështetje të konsiderueshme nga partnerët perëndimorë. Ndërsa vë në dukje shqetësime serioze për korrupsionin, raporti më i fundit i progresit të Bashkimit Europian ruajti statusin e Shqipërisë si kandidate për anëtarësim. Raportet e Departamentit Amerikan të Shtetit kritikojnë vazhdimisht korrupsionin duke lavdëruar partneritetin strategjik të Shqipërisë.
Përgjigjet e ndryshme ndaj korrupsionit në Serbi dhe Shqipëri pasqyrojnë dallime më të thella institucionale. Ndërsa protestuesit studentorë serbë kanë ruajtur pavarësinë e tyre nga partitë politike dhe organizatat e huaja, përpjekjet antikorrupsion të Shqipërisë mbeten kryesisht të kufizuara në korniza institucionale të krijuara me mbështetje ndërkombëtare.
Struktura e Posaçme Antikorrupsion (SPAK), organi kryesor antikorrupsion i Shqipërisë, ilustron këto kufizime. Pavarësisht arrestimeve të profilit të lartë të zyrtarëve të nivelit më të ulët, hetimet e mëdha të SPAK-ut nuk kanë rezultuar ende në dënime të figurave të larta politike. Raporti i progresit 2024 i Komisionit Europian vuri në dukje se ndërsa hetimet e korrupsionit janë shtuar, normat e dënimeve për korrupsionin e nivelit të lartë mbeten të ulëta.
Sektori i ndërtimit në Shqipëri demonstron më tej se si korrupsioni është ngulitur në ekonomi. Hetimi i Iniciativës Globale Kundër Krimit të Organizuar Transnacional zbuloi se mes viteve 2017 dhe 2019, transaksionet me para në dorë për apartamente luksoze në Tiranë i tejkalonin shpesh aktivitetet legjitime të tregut. Pavarësisht rregulloreve që kërkojnë dokumentimin e burimit të fondeve, zbatimi mbetet i dobët.
Skandali i fundit i inceneratorëve zbulon se si funksionon ky sistem. Dokumentet gjyqësore tregojnë se një koncesionar i vetëm mori 430 milionë euro fonde publike ndërsa pjesë të mëdha të infrastrukturës së premtuar mbetën të pandërtuara. Kur arrestimet erdhën përfundimisht, ato synuan ish-zyrtarë dhe jo pushtetarët aktualë.
Ndërkohë, lëvizja studentore e Serbisë ka treguar se si presioni i qëndrueshëm mund të çajë sisteme dukshëm të padepërtueshme. Protestat e tyre kanë qenë qartësisht jopartiake, duke u fokusuar në reformën institucionale. Kur persona me maska sulmuan protestuesit studentorë në Novi Sad, lëvizja u përgjigj jo me dhunë por me demonstrata më të mëdha dhe më të organizuara.
Çfarë shpjegon trajektoren e ndryshme të Shqipërisë? Përgjigja mund të qëndrojë në natyrën e tranzicionit postkomunist. Ndërsa Serbia përjetoi një shkëputje të pastër me regjimin e Millosheviçit në vitin 2000, tranzicioni i Shqipërisë prodhoi një klasë politike që ka ruajtur pushtetin përmes aleancave të ndryshueshme. Rezultati është një sistem ku partitë e opozitës janë shpesh të komprometuara nga historiku i tyre i korrupsionit, duke i lënë qytetarët pa alternativa të besueshme.
Kjo dinamikë ndihmon të shpjegojë pse zbulime si skandali McGonigal, që ekspozoi lidhje direkte mes zbatimit amerikan të ligjit dhe figurave politike shqiptare, prodhuan më shumë tituj jashtë vendit sesa protesta në shtëpi. Dokumentet gjyqësore zbuluan jo vetëm korrupsion por mënyrat e sofistikuara se si zyrtarët shqiptarë kanë mësuar të menaxhojnë imazhin e tyre ndërkombëtar duke ruajtur kontrollin brendshëm.
Ndërsa protestat e Serbisë hyjnë në muajin e katërt, ato ofrojnë një kujtesë të fuqishme se veprimi qytetar mund të detyrrojë llogaridhënie edhe në sisteme të konsideruara prej kohësh të papërshkueshme ndaj ndryshimit. Megjithatë, për Shqipërinë, ku korrupsioni është bërë më i sofistikuar dhe i rrënjosur thellë, rruga drejt reformës mbetet e paqartë. Pyetja nuk është më nëse korrupsioni ekziston, por nëse qytetarët do të gjejnë mënyra për të sfiduar një sistem që ka zotëruar artin e mbijetesës nga skandali.