Deklaratat e fundit të Kryeministrit Rama mbi Vorio Epirin kanë ndezur një mosmarrëveshje nacionaliste me Greqinë, duke komplikuar potencialisht kandidaturën e Shqipërisë për anëtarësim në BE.
Gjatë një tubimi të fundit në Selanik, komentet e Kryeministrit shqiptar Edi Rama mbi “Vorio Epirin” prekën një nerv në marrëdhëniet Shqipëri-Greqi, duke ringjallur një mosmarrëveshje historike të rrënjosur në narrativa nacionaliste sesa kufij historikë të qartë. Ndërsa disa nacionalistë grekë dhe elemente politike e përdorin termin “Vorio Epir” për të përshkruar pjesë të Shqipërisë jugore me minoritete greqisht-folëse, qeveria shqiptare dhe e drejta ndërkombëtare e njohin fuqimisht këtë territor si shqiptar. Historia demografike dhe kulturore e rajonit e mbështet këtë njohje, duke nxjerrë në pah kompleksitetet e Epirit të lashtë, i cili nuk ka qenë kurrë ekskluzivisht grek. Kjo çarje diplomatike kërcënon rrugën e Shqipërisë drejt anëtarësimit në Bashkimin Evropian ndërsa Greqia kërkon më shumë vëmendje ndaj të drejtave të minoritetit grek.
Nocioni i “Vorio Epirit” ka qenë prej kohësh pikë ndezjeje në marrëdhëniet shqiptaro-greke, i lidhur me axhenda nacionaliste sesa me baza historike apo ligjore. Termi përdoret kryesisht nga grupe të caktuara greke për të përshkruar pjesë të Shqipërisë jugore me minoritete greqisht-folëse, veçanërisht zona si Gjirokastra dhe Himara. Megjithatë, provat historike dhe arkeologjike tregojnë se ky rajon ka qenë prej kohësh pjesë e regjistrit më të gjerë kulturor dhe historik shqiptar, i banuar nga fiset ilire dhe më vonë i qeverisur brenda territoreve shqiptare, veçanërisht gjatë periudhës osmane.
Epiri i lashtë, që mbulonte pjesë të Shqipërisë dhe Greqisë veriperëndimore të sotme, ishte kulturalisht i larmishëm. Ai përfshinte fise greqisht-folëse si edhe komunitete ilire, këto të fundit konsiderohen paraardhëse të shqiptarëve modernë. Kufijtë në Epirin e lashtë ndryshonin me aleancad politike në evolucion të rajonit sesa me ndarje të rrepta etnike. Gjatë epokës osmane, shumë komunitete brenda kufijve të sotëm shqiptarë, përfshirë Gjirokastren dhe Himarën, identifikoheshin kulturalisht me trashëgiminë shqiptare, edhe pse ruanin praktikat e krishtera ortodokse që disa nacionalistë grekë tani i citojnë si provë të pranisë historike greke.
Koncepti i “Vorio Epirit” si rajon i veçantë grek doli në shekujt XIX dhe fillim të shekullit XX gjatë ngritjes së lëvizjeve nacionaliste dhe ndryshimeve territoriale që pasuan rënien e Perandorisë Osmane. Gjatë Luftërave Ballkanike, Greqia kërkoi të aneksonte pjesë të asaj që sot është Shqipëria jugore. Megjithatë, këto pretendime u braktisën përfundimisht në favor të njohjes së sovranitetit të Shqipërisë mbi këto zona në Protokollin e Korfuzit të 1914, i cili vendosi mbrojtje për minoritetet sesa koncesione territoriale.
Pretendimet moderne të Greqisë për “Vorio Epirin” u mungon baza në qeverisjen historike apo një shumicë të vazhdueshme demografike greke. Në vend të kësaj, zona administrohej si pjesë e territoreve shqiptare nën osmanët, dhe shumë banorë ruanin lidhje gjuhësore dhe kulturore me Shqipërinë. Pas Luftës së Parë Botërore dhe fundit të perandorive në rajon, traktatet ndërkombëtare konsoliduan kufijtë e Shqipërisë, duke pohuar se rajone si Gjirokastra dhe Himara ishin pjesë e Shqipërisë. Pretendimet e Greqisë, edhe pse me ndikim në rrethet nacionaliste, nuk kanë bazë në të drejtën ndërkombëtare, e cila pohon sovranitetin shqiptar mbi këto zona.
Sot, minoriteti grek në Shqipëri është komunitet i vogël por kulturalisht domethënës i përqendruar në Shqipërinë jugore. Qeveria shqiptare njeh dhe mbron zyrtarisht të drejtat e këtij minoriteti, të cilat përfshijnë aksesin në arsimin në gjuhën greke dhe institucione kulturore. Megjithatë, grupet nacionaliste greke shpesh shtyjnë për “autonomi” të zgjeruar ose njohje territoriale, të cilat Shqipëria i konsideron të pabazuara dhe të papajtueshme me sovranitetin e saj.
Komentet e fundit të Kryeministrit Rama në Selanik synuan të zhbënin pretendime të tilla, duke theksuar pozicionin e Shqipërisë se “Vorio Epiri” nuk është term gjeopolitik i vlefshëm. Komentet e tij shkaktuan zemërim nga disa fraksione politike greke, duke çuar në protesta dhe ringjallur retorikën nacionaliste. Zyrtarët grekë reaguan duke nxitur Shqipërinë të prioritizonte të drejtat e minoriteteve si pjesë e kandidaturës së saj për anëtarësim në BE, duke tërhequr vëmendjen ndaj ankesave historike.
Çështja e “Vorio Epirit” mbetet kryesisht simbolike, pasi traktatet ndërkombëtare dhe standardet e BE-së e njohin zonën si shqiptare, me të drejta specifike të garantuara për qytetarët greqisht-folës. Ekspertët diplomatikë argumentojnë se ndërsa qëndrimi i Greqisë rezonon me sentimentin nacionalist, atij i mungon mbështetje e fortë në forume ndërkombëtare, ku kufijtë dhe sovraniteti i Shqipërisë mbështeten gjerësisht.
Pikëpamjet shqiptare mbi historinë e Epirit shtrihen në jug, me prova të komuniteteve shqiptarfolëse që historikisht arrinin në zona si Janina (Ioannina) në Greqinë veriore. Regjistrimet arkeologjike dhe historike mbështesin se Epiri i lashtë ishte përzierje kulturore e ndikimeve greke dhe ilire. Historianët pohojnë se Epiri i lashtë nuk duhet parë nëpërmjet thjerrës moderne etnike, pasi popullsia e tij përfshinte grupe që më vonë evoluuan në identitete të dallueshme shqiptare dhe greke.
Për shqiptarët, këto lidhje historike sfidojnë pretendimet e “Vorio Epirit,” pasi kufiri kulturor greko-shqiptar ka ndryshuar ndër mijëvjeçarë. Shqipëria jugore e sotme ka qenë brenda sferës kulturore shqiptare për shekuj. Nacionalistët shqiptarë i kundërshtojnë pretendimet greke duke nxjerrë në pah këtë shtirje jugore, duke pohuar se ndikimi shqiptar shtrihej në Greqinë veriore shumë para formimit të shtetit modern grek.
Tensionet e vazhdueshme me Greqinë paraqesin pengesë potenciale për aspiratat e anëtarësimit të Shqipërisë në BE, pasi kërkesat e Greqisë për mbrojtje të minoriteteve ndërthuren me pretendime më të gjera territoriale. Greqia, si anëtare e BE-së, ka ndikuar procesin e pranimit dhe ka theksuar të drejtat e minoriteteve si kusht për mbështetjen e saj. Megjithatë, zyrtarët e BE-së përgjithësisht respektojnë traktatet ndërkombëtare që përcaktojnë kufijtë e Shqipërisë dhe i shohin të drejtat e minoriteteve si çështje të veçantë nga sovraniteti kombëtar. Kjo forcon pozicionin e Shqipërisë në negociatat pavarësisht ndikimit të Greqisë mbi procesin.
Zyrtarët shqiptarë argumentojnë se tashmë plotësojnë standardet evropiane për të drejtat e minoriteteve, duke pretenduar se kërkesat e Greqisë maskojnë interesa territoriale. Vëzhguesit sugjerojnë se Shqipëria mund të ndjekë dialog të mëtejshëm me Greqinë për të reduktuar ndikimin e retorikës nacionaliste mbi kandidaturën e saj në BE, por se koncesione territoriale nuk ka gjasa të kërkohen nga autoritetet e BE-së.
Komentet e Kryeministrit Rama zbulojnë ndarjen mes narrativave nacionaliste dhe fakteve të njohura ndërkombëtarisht. Për Shqipërinë, çështja e “Vorio Epirit” pengon diplomacinë substanciale, mbetje e ambicieve territoriale të vjetruara që nuk mbështeten nga historia apo qeverisja moderne. Me anëtarësimin në BE në lojë, Shqipëria lundron çështje komplekse historie, të drejtash minoritetesh dhe sovraniteti.
Ndërsa Shqipëria ecën përpara, udhëheqësit e saj mbeten të angazhuar në mbrojtjen e kufijve të njohur duke mbrojtur të drejtat e minoriteteve. Për Greqinë, formulimi i kësaj çështjeje si kusht i BE-së mund të dalë joefektiv, pasi komuniteti ndërkombëtar ka njohur vazhdimisht sovranitetin e ligjshëm të Shqipërisë jugore. Për momentin, “Vorio Epiri” mbetet ide historike e mbështetur nga sentimenti nacionalist, ndërsa Shqipëria fokusohet vendosmërisht në të ardhmen e saj në Evropë.