Ndikimi i Sali Berishës në Shqipëri shtrihet nga korrupsioni, kronizmi dhe pushteti i pakontrolluar. Me SPAK që tani po heton, figurat më të fuqishme të Shqipërisë mund të përballen me një erë të re.
Në një mëngjes të freskët në Tiranë, kryeqytetin e Shqipërisë, Sali Berisha del nga vila e tij, ende duke komanduar besnikërinë e një falange vendosmërisht mbështetësish. Por njeriu që dikur mbante pushtet pothuajse absolut mbi Shqipërinë tani përballet me një kundërshtar më sfidues se çdo kundërshtar politik: sistemin e drejtësisë të vetë vendit.
Për më shumë se tre dekada, Berisha ka formësuar peizazhin politik të Shqipërisë, duke evoluuar nga kardiolog i respektuar në forcën politike më të qëndrueshme të kombit. Sot, megjithatë, në moshën 79 vjeçare, ai qëndron i akuzuar me akuza serioze korrupsioni, të cilat kërcënojnë të çmontojnë trashëgiminë e tij të kuruar me kujdes dhe të ekspozojnë rrymat e errëta që kanë përshkuar skenën politike të Shqipërisë për vite.
“Aktakuzat nuk e heshtjn të vërtetën,” i tha Berisha një turme besnikësh së fundmi, toni i tij sfidues duke kujtuar atë të një udhëheqësi më të ri që mobilizonte kundër regjimit të dikurshëm komunist të Shqipërisë. Por e vërteta, siç zbulojnë regjistrimet gjyqësore dhe hetuesit, mund të jetë pikërisht ajo që Berisha e druan më shumë.
Akuzat, të shtruara nga Prokuroria e Posaçme Kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK) të Shqipërisë, tregojnë një histori abuzimi sistematik pushteti. Në zemër të çështjes qëndron kompleksi sportiv “Partizani”, pronë e gjerë në qendër të Tiranës. Prokurorët pretendojnë se Berisha, nëpërmjet manovrave të qeverisë, lehtësoi një marrëveshje që i mundësoi dhëndrit të tij, Jamarbër Malltezit, ta blinte kompleksin në një fraksion të vlerës së tregut, duke çuar në përfitim të konsiderueshëm personal.
“Kjo çështje është momenti i llogarisë së Shqipërisë,” tha një prokuror i lartë i përfshirë në hetim, duke kërkuar anonimitet për shkak të natyrës së profilit të lartë të çështjes. “Për herë të parë, po shohim elitën politike të përballet me pasoja. Ka të bëjë me faktin nëse Shqipëria mund të shpëtojë përfundimisht nga pushteti i figurave politike të paprekshme.”
Ngritja e Berishës në fillim të viteve 1990 ishte thjesht meteorike. Reformist në Shqipërinë post-komuniste, ai doli si figurë shprese, duke u bërë presidenti i parë i zgjedhur demokratikisht i vendit në 1992. Me karizëm dhe ambicie, ai premtoi ta udhëhiqte Shqipërinë nga mbetjet e diktaturës drejt idealeve të demokracisë perëndimore, duke u pozicionuar si fener për një të ardhme më të ndritur.
Megjithatë, edhe gjatë këtyre viteve të hershme, u shfaqën plasaritje. Taktikat e administratës kundër opozitës politike dhe përqendrimi i pushtetit nisën të tërhiqnin shqyrtim. Kaosi ekonomik i shkaktuar nga shpërthimi i skemave piramidale famëkeqe në fund të viteve 1990, që fshiu kursimet e mijëra shqiptarëve, çoi në trazira mbarëkombëtare dhe rrëzoi qeverinë e tij. Ky rënim i trazuar, megjithatë, nuk do të shënonte fundin e karrierës politike të Berishës.
Në 2005, pas një periudhe të shkurtër jashtë detyrës, Berisha bëri një rikthim të fortë si kryeministër. Por mandati i tij i dytë ngjante pak me vitet e hershme plot shpresë. Ajo që kishte qenë zell reformist tani dukej se ishte kthyer brenda, argumentonin kritikët, ndërsa Berisha konsolidonte pushtetin dhe, thonë ata, pasuronte rrethin e tij të ngushtë. Akuzat për nepotizëm dhe korrupsion u bënë shenja dalluese e qeverisjes së tij, veçanërisht në projekte që përfshinin familjen.
Mes kontroversave që shënuan mandatin e dytë të Berishës, privatizimi i kompleksit sportiv “Partizani” dallohet. Kjo marrëveshje pronash, thonë prokurorët, mishëron dinamikat e pushtetit që kanë munduar Shqipërinë që nga tranzicioni i saj nga komunizmi. Sipas SPAK, qeveria e Berishës manipuloi proceset legjislative për t’i mundësuar Malltezit ta blinte kompleksin sportiv, ta rizhvillonte dhe të gjeneronte miliona fitim. Prokurorët argumentojnë se administrata e Berishës miratoi ndryshime specifike në ligjet e pronës dhe sportit për t’i hapur rrugën kësaj transaksioni fitimprurëse, duke kthyer pasuri publike në fitim personal.
“Ky nuk ishte privatizim i zakonshëm — ishte skemë e projektuar për të përfituar ata në rrethin e Berishës,” tha një ish-zyrtar qeveritar i njohur me çështjen, i cili foli me kusht anonimiteti. “Marrëveshja ishte e guximshme, megjithatë askush nuk guxonte ta sfidonte hapur. Ndikimi i Berishës ishte tepër i thellë dhe rreziqet e kundërshtimit tepër të mëdha.”
Në tetor 2024, SPAK mbylli hetimin, duke mbledhur 500 faqe provash, dhe e dorëzoi çështjen në Gjykatën e Posaçme për Korrupsionin dhe Krimin e Organizuar. Gjykata tani pritet të tërheqë trupa gjyqësore për të nisur procedurat. Kjo shënoi pikë kthese të rëndësishme në betejën e Shqipërisë kundër korrupsionit. Për herë të parë, një ish-kryetar shteti përballet me ndjekje penale për akuza drejtpërdrejt të lidhura me mandatin e tij. Për shumë shqiptarë, procedurat përfaqësojnë jo vetëm aktakuzë ndaj Berishës, por ndaj një ere të tërë pushteti dhe ndikimi të pakontrolluar.
Pavarësisht peshës së akuzave, Berisha nuk e ka zbutur qëndrimin. Ai e cilëson ndjekjen penale si hakmarrje të orkestruar nga rivali i tij historik, Kryeministri Edi Rama, duke pohuar se SPAK operon nën ndikimin e Ramës. Me klimën politike të Shqipërisë intensivisht të polarizuar, baza e tij mbetet e zëshme dhe mbështetëse, duke organizuar protesta dhe duke denoncuar çështjen si sulm ndaj opozitës së kombit.
Mbrojtja e Berishës mbështetet te roli i tij si kundërshtar i vendosur i qeverisë socialiste të Shqipërisë. Por besueshmëria e tij ka vuajtur në skenën ndërkombëtare. Në 2021, Shtetet e Bashkuara lëshuan ndalim udhëtimi kundër Berishës dhe familjes së tij, duke cituar “korrupsion të konsiderueshëm” gjatë viteve në detyrë. Mbretëria e Bashkuar ndoqi, duke e shpallur persona non grata në 2022. Për Shqipërinë, aspiratat e së cilës për anëtarësim në BE kërkojnë progres të prekshëm anti-korrupsion, çështja Berisha është bërë test përcaktues, i shqyrtuar nga afër nga diplomatët evropianë dhe amerikanë.
1. Korrupsion Pasiv: Berisha akuzohet me “korrupsion pasiv,” akuzë e lidhur me pretendimet se ai manipuloi ligjet si kryeministër për të lehtësuar privatizimin e kompleksit sportiv Partizani, duke përfituar dhëndrin. Prokurorët argumentojnë se ndryshimet legjislative të Berishës i mundësuan Malltezit ta siguronte pronën në kushte të favorshme, duke gjeneruar fitim të konsiderueshëm privat nga pasuri publike.
2. Abuzim Detyre: Kjo akuzë pretendon se Berisha abuzoi me pozicionin duke ndikuar ligjet e pronës dhe sportit specifikisht për të përfituar familjen dhe bashkëpunëtorët e ngushtë. Prokurorët argumentojnë se ndërhyrjet e Berishës shtrembëruan proceset zyrtare, duke gërryer besimin publik dhe duke prioritizuar pasurinë familjare mbi interesat shtetërore.
3. Pengim Drejtësie: Edhe pse nuk është akuzë e re korrupsioni, arresti aktual shtëpiak i Berishës buron nga shkelja e kërkesës së raportimit dyjavor, e zbatuar për të siguruar disponueshmërinë e tij gjatë hetimit në vazhdim.
Gjyqi i Berishës përfaqëson më shumë se çështje penale; është moment vendimtar në përpjekjen e Shqipërisë për të ndërtuar qeverisje transparente dhe llogaridhënëse. Për një vend që ka duruar dekada patronazhi politik dhe pushteti të pakontrolluar, gjyqi është shans për t’u shkëputur nga e kaluara. Nëse gjendet fajtor, dënimi i Berishës mund të dërgonte mesazh të fuqishëm se asnjë udhëheqës nuk është imun ndaj ligjit.
Në kafenetë e Tiranës dhe në sallat e qeverisë, çështja ka ndezur debate. Për disa, është llogarish i vonuar; për të tjerë, është sulm i orkestruar me kujdes ndaj opozitës konservatore të Shqipërisë. Por përtej besnikërive personale, lind konsensus: rezultati do të zbulojë nëse Shqipëria është gati të heqë trashëgiminë e pandëshkueshmërisë.
Për shqiptarët e rinj veçanërisht, Berisha përfaqëson një rend politik që janë të padurueshëm ta shohin të çmontohet. “Brezi im nuk interesohet për rëndësinë historike të tij,” tha një protestues i ri në Tiranë. “Duam një vend ku pushteti nuk është mburojë nga drejtësia.”
Gjyqi i afërt i Berishës e hedh trashëgiminë e tij në pasiguri. Dikur simbol i aspiratave demokratike të Shqipërisë, ai tani përfaqëson luftën e kombit kundër korrupsionit të ngulitur. Në sallën e gjyqit, ai do të përballet me akuza që sfidojnë vetë parimet që dikur pretendonte se mbronte.
Implikimet për Berishën janë të thella. Karriera e tij politike, e ndërthurur prej kohësh me udhëtimin post-komunist të Shqipërisë, tani qëndron nën shqyrtim intensiv. Me çështjen e SPAK kundër tij që po shpaloset, mesazhi i sistemit të drejtësisë është i qartë: era e udhëheqësve të paprekshëm po mbaron, dhe Shqipëria po kthen faqe.
Ndërsa shikon drejt ditës së tij në gjykatë, Berisha mund ta ndjejë baticën që po ndryshon. Shqipëria që dikur kontrollonte nuk është më e gatshme të pranojë një të kaluar të përcaktuar nga patronazhi dhe pandëshkueshmëria. Gjyqi i tij përfaqëson më shumë se llogarish personal; është sinjal se e ardhmja e Shqipërisë do të mbështetet jo mbi personalitete të fuqishme por mbi premtimin e drejtësisë së barabartë. Për Sali Berishën, ky ndryshim mund të mbyllë kapitullin e fundit të trashëgimisë së gjatë dhe kontroverse.