Shqipëria zvogëloi Parkun Kombëtar të Butrintit me 800 hektarë për të mundësuar një resort luksoz, duke ngritur shqetësime për korrupsionin, humbjen mjedisore dhe dështimet e mbikëqyrjes.
Vendimet qeveritare kanë hequr qindra hektarë nga parqet kombëtare ndërsa projektet e turizmit luksoz ecin përpara.
SARANDË, Shqipëri — Dy imazhe satelitore të së njëjtës shtresë vijëbregdetare shqiptare tregojnë një histori që ka tërhequr vëmendjen e mediave sociale dhe ka ngritur pyetje rreth kujdestarisë së vendit ndaj zonave të mbrojtura. E para, nga 2013, tregon ujëra të virgjëra dhe vijëbregdetare natyrore pranë Manastirit mesjetar të Shën Gjergjit. E dyta, nga 2025, zbulon ndryshime dramatike mjedisore në një rajon që ka parë si zhvillim turistik ashtu edhe ndryshime në kufijtë e Parkut Kombëtar të Butrintit pranë.
Imazhet janë bërë virale mes shqiptarëve të shqetësuar për zhvillimin e shpejtë bregdetar, pjesë e një transformimi më të gjerë ndërsa vendi është bërë një nga destinacionet turistike me rritjen më të shpejtë në Evropë. Ajo çka imazhet nuk tregojnë është rrjeti kompleks i ndryshimeve ligjore, vendimeve qeveritare dhe interesave tregtare që kanë riformësuar këtë rajon Trashëgimi Botërore të UNESCO-s.
Më 26 janar 2022, Kryeministri Edi Rama nënshkroi një vendim të Këshillit të Ministrave që hoqi 800 hektarë nga Parku Kombëtar i Butrintit — një zonë përafërsisht sa 1,100 fusha futbolli. Zvogëlimi përfaqësonte 8.5% të sipërfaqes totale të mbrojtur të parkut dhe përfshinte zona bregdetare që kishin qenë nën mbrojtje mjedisore që nga themelimi i parkut.
Ndryshimi i kufijve mundësoi atë që më parë kishte qenë e pamundur: një zhvillim resort luksoz me vlerë €28 milionë të quajtur Resorti Manastir, i vendosur pranë manastirit që i jep projektit emrin. Resorti, i përbërë nga 55 ndërtesa në 53,000 metra katrorë, kishte marrë miratimin nga Komiteti Strategjik i Investimeve të Shqipërisë vetëm një muaj para se kufijtë e parkut të rihizoheshin.
Dokumentet e shqyrtuara nga hetuesit tregojnë se zvogëlimi i kufijve kaloi gjerësisht atë çka kishin rekomanduar ekspertët ndërkombëtarë. Një plan menaxhimi i 2020 i përgatitur nga konsulentë britanikë sugjeroi heqjen e vetëm 100-150 hektarëve nga parku. Zyrtarët qeveritarë e zgjeruan atë rekomandim tetëfish pa rishikim shtesë mjedisor, sipas korrespondencës me UNESCO-n, agjencisë së Kombeve të Bashkuara që mbikëqyr Vendet e Trashëgimisë Botërore.
“Plani u bë nga shteti shqiptar,” i tha medias shqiptare Drejtoresha e UNESCO-s Mechtild Rössler në një intervistë, duke sqaruar se organizata e saj nuk kishte asnjë rol në zgjerimin dramatik të heqjeve nga zona e mbrojtur.
Miratimi i Resortit Manastir erdhi përmes Ligjit për Investimet Strategjike të Shqipërisë, të miratuar në 2015 për të tërhequr kapital të huaj duke thjeshtuar burokracinë dhe ofruar nxitje financiare. Ligji i lejon qeverisë të transferojë pronë shtetërore te projektet kualifikuese për aq pak sa €1 dhe jep përjashtim taksash gjatë fazave të ndërtimit.
Projektet turistike kanë nevojë vetëm €5 milionë investim për t’u kualifikuar për “procedurën e asistuar” të ligjit, e cila mund të përfshijë transferime tokash të mbrojtura nëse Komiteti Strategjik i Investimeve — i udhëhequr nga Kryeministri — e vlerëson një projekt si në interes kombëtar.
Që nga 2015, ligji ka lehtësuar transferimin e mbi 1.1 milionë metra katrorë tokë bregdetare te zhvillues privatë, sipas regjistrimeve qeveritare të përpiluar nga avokatët e transparencës. Ligji, fillimisht i caktuar të skadonte në 2018, është zgjatur disa herë dhe aktualisht shtrihet deri në 2024.
Amendimet e fundit të Ligjit për Zonat e Mbrojtura të Shqipërisë kanë zgjeruar më tej mundësitë për zhvillim brenda zonave të mbrojtura. Ndryshimet e qershorit 2024 i japin Këshillit Kombëtar të Territorit autoritet të ri për të miratuar ndërtim, instalime energjie të rinovueshme dhe zhvillim urban brenda zonave të mbrojtura — kompetenca që grupet mjedisore thonë se eliminojnë efektivisht dallimin mes zonave bazë të mbrojtura dhe zonave tampon.
Resorti Manastir po zhvillohet nga ALB-STAR, një kompani e kontrolluar nga Idajet Ismailaj, sipas regjistrimeve tregëtare. Prokurorët shqiptarë kanë hapur hetim korrupsioni lidhur me projektin, megjithëse akuza specifike nuk janë bërë publike.
Zhvillimi ka kufizuar aksesin në Manastirin e shekullit XIV të Shën Gjergjit, një vend me rëndësi fetare dhe historike. Vizitorët tani hasin tabelat “Pronë Private” përgjatë rrugëve tradicionale drejt manastirit, i cili ndodhet brenda kufijve të resortit.
Drejtori i Parkut Eri Sulo, anëtar i Partisë Socialiste qeverisëse, miratoi ndryshimet e kufijve pavarësisht kundërshtimeve nga Agjencia Kombëtare e Zonave të Mbrojtura, sipas korrespondencës qeveritare të shqyrtuar nga avokatët e transparencës.
Rasti i Butrintit pasqyron një transformim më të gjerë përgjatë 427 kilometrave vijëbregdetare të Shqipërisë. Numri i vizitorëve ndërkombëtarë u rrit nga 5.1 milionë në 2018 në 11.7 milionë në 2024, duke e bërë turizmin sektor vital ekonomik që tani kontribuon 12.56% të PBB-së.
Kjo rritje ka rënë bashkë me presion të rëndësishëm zhvillimi në zonat bregdetare. Rajoni jugor që përfshin manastirin ka qenë veçanërisht i ndikuar, me zona rreth Ksamilit dhe Sarandës që shikojnë ndërtim të shpejtë hotelesh, restorantesh dhe pronash pushimi.
Disa nga figurat më të shquara të biznesit shqiptar kanë siguruar zhvillime të mëdha bregdetare përmes procesit strategjik të investimeve. Samir Mane, Grupi Balfin i të cilit ka interesa në mbarë Ballkanin, siguroi 57,000 metra katrorë tokë kryesore portuale në Vlorë për €1 përmes ligjit të investimeve strategjike. Projekti parashikon apartamente luksoze me çmime €2,500-3,500 për metër katror.
Në dhjetor 2024, qeveria i dha statusin e investimit strategjik një resorti luksoz me vlerë $1.4 miliardë të planifikuar për Ishullin e Sazanit nga Affinity Partners, firma investuese e themeluar nga Jared Kushner, ish-këshilltar i lartë i ish-Presidentit Donald Trump. Projekti, i mbështetur nga Fondi i Investimeve Publike të Arabisë Saudite, do zhvillonte ishullin më të madh të Shqipërisë, i cili ka qenë kryesisht i pabanuar që kur shërbeu si bazë ushtarake gjatë epokës komuniste.
UNESCO ka shprehur “shqetësim të rëndësishëm” për ndryshimet e kufijve të Butrintit dhe vazhdon monitorimin vjetor të vendit, i cili ishte vendosur më parë në Listën e Trashëgimisë Botërore në Rrezik nga 1997 deri në 2005 për shkak të ndërtimit të paligjshëm dhe problemeve të menaxhimit.
Raporti i progresit të Bashkimit Evropian 2024 për Shqipërinë identifikoi specifikisht “korrupsionin në sektorët më të cenueshëm, përfshirë menaxhimin e tokës dhe pronave” si çështje që kërkon veprim të shënjestruar. Raporti shënoi shqetësime rreth kuadrit ligjor “tepër kompleks” që mund të mundësojë abuzim në administrimin e tokës.
Grupet mjedisore argumentojnë se ndryshimet e kufijve vendosin precedent të rrezikshëm. Shoqëria Ornitologjike Shqiptare dhe organizata të tjera konservimi kanë sfiduar disa zhvillime bregdetare në gjykatë, megjithëse procedurat ligjore zakonisht zgjasin vite.
Mjedisorët e rinj shqiptarë janë bërë kritikë veçanërisht të zëshëm. Në 2024, 254 aktivistë të rinj paraqitën një manifest në Ministrinë e Turizmit dhe Mjedisit duke kërkuar masa më të forta mbrojtjeje bregdetare. Aktivizmi i tyre pasqyron shqetësimin në rritje publik rreth balancimit të zhvillimit ekonomik me ruajtjen mjedisore.
Ritmi i shpejtë i zhvillimit ka ngritur pyetje rreth mekanizmave mbikëqyrës. Prokurorët e antikorrupsionit të Shqipërisë, që operojnë nën Strukturën e Posaçme Kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK), kanë hapur hetimet ndaj disa zyrtarëve të profilit të lartë në vitet e fundit, përfshirë Kryebashkiakun e Tiranës Erion Veliaj, i cili u arrestua në dhjetor 2024 me akuza korrupsioni lidhur me kontratat publike.
Megjithatë, avokatët e transparencës vërejnë se shkeljet mjedisore rrallë rezultojnë me ndëshkime serioze. Mes 2017 dhe 2020, autoritetet lëshuan 739 milionë lekë (€6.2 milionë) gjoba për ndërtim të paligjshëm bregdetar por mblodhen vetëm 9.5% të atyre gjobave, sipas të dhënave qeveritare.
Raporti i Departamentit të Shtetit Amerikan 2024 për klimën e investimeve vuri në dukje se ndërsa Shqipëria ka ligje “adekuate” që qeverisin mbrojtjen mjedisore, “zbatimi dhe fuqizimi mbeten të dobëta.”
Duke qëndruar sot në Manastirin e Shën Gjergjit, vizitorët ende mund të shohin ujërat e virgjëra që e bënë këtë vijëbregdetare të famshme. Muret e lashta prej guri shikojnë të njëjtin horizont të pafund blu që ka tërhequr pelegtrinë dhe udhëtarë për shekuj.
Por peizazhi rreth manastirit tregon një histori tjetër — atë të një vendi që përpiqet si të menaxhojë trashëgiminë e tij natyrore në një epokë zhvillimi të shpejtë ekonomik dhe investimesh ndërkombëtare. Pajisjet e ndërtimit dhe tabelat “Pronë Private” përfaqësojnë një transformim që shtrihet shumë përtej kësaj pike të vetme.
Imazhet satelitore virale që fillimisht tërhoqën vëmendjen publike janë bërë simbole të një debati më të gjerë rreth së ardhmes së Shqipërisë. Për mbështetësit e zhvillimit, ato përfaqësojnë ndryshimet e pashmangshme që vijnë me rritjen ekonomike dhe njohjen ndërkombëtare. Për kritikët, ato dokumentojnë humbjen e diçkaje të pazëvendësueshme.
Ajo çka mbetet e qartë është se transformimi i dukshëm në ato imazhe pasqyron vendime të marra në zyrat qeveritare dhe sallat e mbledhjeve, jo thjesht proceset natyrore të kohës dhe ndryshimit. Pyetjet që ato ngrenë rreth mbikëqyrjes, llogaridhënies dhe ekuilibrit mes ruajtjes dhe zhvillimit ka gjasa të formësojnë qasjen e Shqipërisë ndaj menaxhimit bregdetar për vite me radhë.
Pavarësisht përpjekjeve tona, zyrtarët qeveritarë nuk mund të kontaktoheshin për koment. Ky artikull bazohet në dokumente qeveritare, dosje gjyqësore, raporte të organizatave ndërkombëtare dhe intervista me avokatë mjedisorë, organizata transparence dhe banorë vendas.