Stina Që Të Gjithë e Kuptojnë Gabim
Dëgjoni, të gjithë duan ta vizitojnë Shqipërinë në verë. E kuptoj. Plazhe, festivale muzike, diell i garantuar, gjithçka e hapur. Por ja çfarë më vret - fjalë për fjalë po planifikoni udhëtimin tuaj rreth tre muajve të njëjtë si çdo familje gjermane dhe çdo njëzetëvjeçar italian.
Shqipëria e dimrit është kur vendi ka vërtet kuptim.
Fqinja ime në Tiranë mendon se jam i çmendur që sjell miq amerikanë në janar. “Pse jo korrikun?” pyet, çdo herë pa përjashtim. Pastaj do të kalojë orën tjetër duke u ankuar si restoranti i saj i preferuar në Sarandë i trefishon çmimet në verë dhe si nuk gjen dot as vend parkimi pranë shtëpisë së motrës në Dhërmi më. Ironia i shkon plotësisht.
Kështu që lejomëni t’ju tregoj si është dimri në të vërtetë, nga dikush që mban apartament pranë Bllokut dhe ka mësuar saktësisht cilat gënjeshtra tregojnë guidat turistike dhe cilat paralajmërime duhen besuar.
Dekorimi i Krishtlindjeve dhe Vitit të Ri në Tiranë, Shqipëri.
Situata e Skijimit (Është e Komplikuar)
Shqiptarët skijojnë. Kjo i habit njerëzit për ndonjë arsye. Sikur supozohet të hibernojmë sapo mbaron stina e plazhit?
Dardhë-Bigëll është qendra jonë “kryesore” e skijimit, dhe e përdor termin me bujari. Një teleferik T-bar, një gjë me litar tërheqëse që e quajnë në mënyrë optimiste “lëvizës njerëzish,” rreth 1.3 kilometra pista. Çmimi i biletës varet tërësisht nga kush punon atë ditë - mund të jetë 1,000 lekë, mund të jetë 1,500. Kushëriri im njeh të gjithë atje dhe nuk paguan asgjë. Kjo është jashtëzakonisht shqiptare. Mirëseardhe në Ballkan.
Djali që jep pajisjet me qira ka ski nga koha e Jugosllavisë. Funksionojnë mirë. Shqiptarët janë të zotë - i mbajtëm Benzat e viteve 1980 duke ecur gjatë rënies së ‘97-ës, patjetër që mund të mirëmbajmë pajisje skijimi. Villa Ski-Pista{rel=“noreferrer noopener nofollow” target=“_blank”} merr 87-130 euro natën, që duket e çmendur derisa kupton se është vendi i vetëm me ujë të nxehtë të garantuar dhe mund të ecësh deri te teleferiku. Epo, “teleferiku.”
Çdo fundjavë dimri, gjysma e Tiranës nget katër orë për të skijuar tre orë. Rrimë në trafik në Rrugën e Elbasanit, ankohemi gjithë rrugës, skijojmë keq, hamë shumë, dhe deklarojmë se ia vlente. Absolutisht ia vlen.
Voskopoja më ngatërron edhe mua. Supozohet të ketë teleferik. E kam parë dy herë në pesëmbëdhjetë vjet vizita. Duke funksionuar? Njëherë. Por të gjithë shkojnë gjithsesi sepse kishat bizantine janë të pabesueshme dhe ku tjetër do të shohësh afreske të shekullit XVIII dhe pastaj do të provosh të skijosh brenda po asaj pasdite? Prifti atje (ortodoks, jashtëzakonisht i pasionuar si për Zotin ashtu edhe për rakinë) do t’ju tregojë se qyteti dikur rivalzonte Kostandinopojën. Pas tre rakive, do ta besoni.
Mali i Dajtit është përgjigja e Tiranës për ata që nuk duan të ngesin deri në Korçë. Merrni teleferikun (14 euro tani - po, KATËRMBËDHJETË EURO, që është grabitje në mes të ditës dhe të gjithë e dinë), ngjituni me pajisjet tuaja, ndoshta skijoni, ndoshta thjesht pini verë të ngrohtë te restoranti rrotullues dhe bëni sikur keni bërë stërvitje. Pamja ia vlen kur smogu pastrohet.
Teleferiku i Tiranës nga parku kombëtar i Dajtit.
Fshatra Malore Dimërore
Harrojini qendrat e skijimit. Shqipëria e vërtetë dimërore jeton në fshatra që Instagrami ende nuk i ka zbuluar.
Lëpusha zhytet nën 4 metra borë çdo dimër. Katër metra. Rruga nga Shkodra bëhet sugjestim rreth nëntorit, dhe fshati praktikisht ekziston në linjën e vet kohore deri në maj. Bujtina Alpini qëndron e hapur (si, nuk e di) duke marrë 32-50 dollarë natën me vakte të përfshira sepse ku tjetër do të hash? Gjyshja e mikut tim jeton atje gjithë vitin. Nuk ka dalë nga fshati gjatë dimrit që nga 1987. Jo sepse nuk mundet - thjesht nuk e sheh arsyen.
Kur bie bora, vendorët e dinë saktësisht cilat shtëpi do të qëndrojnë të ngrohta (mure guri, dritare të vogla, pozicionim i drejtë) dhe cilat bëhen frigorifer. Sinjali i celularit vdes plotësisht. Spitali më i afërt është 95 kilometra larg në Shkodër. Mos keni nevojë.
Razma është ajo çfarë ndodh kur shqiptarët përpiqen të bëjnë qendër skijimi por shpërqendrohen. Mbreti Zog e promovoi në 1935 për “ajrin shërues malor” - mjekësi klasike shqiptare që njëkohësisht është edhe turizëm. Tani Natyral Razma Resort ka pishinë të mbyllur dhe merr 80 euro natën, që kalon si luks në Alpet Shqiptare. Rruga nga Shkodra qëndron realisht e hapur (kryesisht), duke zgjatur rreth një orë nëse nuk rrëshqisni.
Gjenialiteti i Razmës? Ndodhet në 1,022 metra - mjaft lart për borë si duhet, mjaft poshtë sa nuk vdisni duke provuar ta arrini. Kjo është prakticiteti kulminant shqiptar.
Valbona në dimër ndahet në dy realitete. Lugina e poshtme pranë Bajram Currit mbetet disi e arritshme nëse dikush me borëpastrues ju ka borxh ndonjë nder. Bujtina Mehmeti dhe disa të tjera mbajnë sobat e drurit ndezur, duke marrë 25-50 euro me darkë të përfshirë sepse, sërish, ku tjetër do të hani? Por lugina e sipërme? Ata fshatra zhduken plotësisht. Çeremi, Rragami - po aq mirë mund të ishin në hënë nga dhjetori në prill.
Shtegu Valbonë-Theth që të gjithë e bëjnë në verë? Mos mendoni fare. Qafa ndodhet në 1,800 metra dhe rreziku i ortekut është real. Çdo disa vjet ndonjë gjerman e provon me ski turingu. Ndonjëherë ia dalin. Ndonjëherë duhet të vijë helikopteri (90 euro për minutë fluturimi, paguani paraprakisht).
Boga u bë plani rezervë që në fakt funksionon. Kur Thethi mbyllet (dhe mbyllet plotësisht - largohen të gjithë), Boga Alpine Resort qëndron i hapur 29 kilometra larg. Madje e mirëmbajnë rrugën mjaft mirë për autobusë, që me termat e maleve shqiptare është praktikisht autostradë. Buni i Bajraktarit lart në Qafën e Thorës pretendon se është restoranti më i lartë i Shqipërisë në 1,750 metra. Pronari qëndron i hapur gjithë dimrin kryesisht nga kokëfortësia. Respekt.
Thethi, fshati ynë malor më i famshëm, ai në të gjitha guidat? Qytet fantazmë. Çdo. Dimër. Pa. Përjashtim. Familjet mblidhen në nëntor dhe zbresin në Shkodër. Bujtina mbyllen. Ujëvara ngrin. Kisha qëndron bosh. Rruga e vetme e hyrjes kërkon pajisje alpinizmi dhe dëshirë vdekjeje. Kjo i çmend turistët - “Por doja ta shihja Thethin në borë!” Po, po ashtu donin edhe banorët e Thethit. Prandaj u larguan.
Si ta Bëni Në Të Vërtetë
Merrni 4WD me qira nga Rental Car Shkodra (35-45 euro/ditë plus 15 euro për zinxhirë që absolutisht ju duhen). Mbani minimum 500 euro cash - askush lart këtu nuk ka dëgjuar për Visa. Rezervoni bujtina duke thirrur dikë që njeh dikë - nuk ka Booking.com atje ku shkojmë. Merrni sigurim udhëtimi që mbulon specifikikisht “bërjen e gjërave budallaqe nëpër malet shqiptare” (formulojeni më mirë për kompaninë e sigurimeve).
Janar-Shkurt: Borë maksimale, izolim maksimal, autenticitet maksimal. Mund të ngecni për një javë. Kjo është pjesë e përvojës.
Mars: Bora fillon të shkrihet, rrugët fillojnë të hapen, fshatrat fillojnë të pretendojnë se janë të arritshëm. Gënjejnë, por më pak se në shkurt.
Dhjetor: Bora mbërrin por askush nuk është gati plotësisht. Gjysma e bujtinave nuk kanë vendosur ende nëse janë të hapura. Energji shumë shqiptare.
Fshatrat malore në dimër nuk po përpiqen të jenë Alpet. Nuk po përpiqen të jenë asgjë përveç asaj çfarë janë: vende ku njerëzit kanë mbijetuar dimra për shekuj pa u interesuar çfarë mendojnë turistët. Soba e drurit funksionon, rakia rrjedh, bora grumbullohet, jeta vazhdon. Nëse keni fatin të ngecni në njërin gjatë stuhisë, do ta kuptoni Shqipërinë më mirë se çdo pushim plazhi mund t’jua mësonte.
Thjesht mbani mend: e njëjta gjyshe që do t’ju ushqejë sikur të jeni familje do të qeshë edhe kur makina juaj me qira zhytet në borë. “Qytetarë,” do të murmurisë në shqip, pastaj do t’ju derdh edhe një raki.
Burimet Termale (Ku Shkojnë Shqiptarët në Dimër)
Ne kemi qenë duke u larë në burime termale që para se romakët të vinin dhe të merrnin meritën.
Bënja pranë Përmetit është ajo që të gjithë e postojnë në Instagram. Gjashtë pishina, urë osmane, male. Ajo çfarë Instagrami nuk tregon: ju duke u ndërruar pas pemës në janar, duke kërcyer mes pishinave sepse njëra është arktike dhe tjetra mezi arrin temperaturën e vaskës. Parkimi është “falas” por djali që materializohet nga askundi do t’ju marrë 200 lekë (2 euro). Thjesht paguani. Debati nuk ia vlen.
Tezja ime betohet te Llixhat e Elbasanit për artritin e saj. Ka shkuar çdo janar prej njëzet vjetësh, qëndron në të njëjtin hotel, përdor të njëjtën pishinë termale, ankohet për të njëjtat pllaka të çara. Park Nosi merr 100 lekë (0.90 euro) për 15 minuta në kabinë private që nuk është ripunuar që kur u hap në 1932. Uji është vërtet terapeutik - 56-60°C në burim, plot minerale që bëjnë diçka. Ose është placebo. Sido që të jetë, artriti i tezes sime përmirësohet.
Burimet e Peshkopisë do t’ju shkatërrojnë bizhuteritë. Përqendrimi i sulfurit është aq intensiv sa argjendi zihet menjëherë. Vetëm ari mbijeton. Uji del në 39.5-43.5°C - temperaturë trupi, që ndihet çuditërisht perfekt. Hotel Termal{rel=“noreferrer noopener nofollow” target=“_blank”} është ndërtuar pikërisht sipër - mund të dëgjoni burimet natën. Ose ndoshta është rakia. Vështirë ta dallosh pas darkës.
Sarandapora pranë Leskovikut kërkon përkushtim. Rruga është “përmirësuar” (që do të thotë hodhën ca zhavorr në pjesët më të këqija), por 2 km-t e fundit janë ende katastrofë. Çdo shqiptar me Mercedes të 1995-ës do t’ju tregojë se makina e tij e bën. Fiat-i juaj me qira jo. Më besoni.
Qytetet Pa Cirkun Turistik
Tirana në dhjetor përpiqet aq shumë të jetë europiane sa është pothuajse e dashur. Pema e Krishtlindjeve në Sheshin Skënderbej duket si vendim komisioni sepse ishte - njoh dikë në atë komision. Stendat e tregut shesin artizanat “tradicionale” që patjetër janë nga Kina, por edhe byrek vërtet të mirë dhe raki të shkëlqyer të maskuar si verë e ngrohtë.
Statuja e Skënderbeut, heroit kombëtar të Shqipërisë, e mbuluar me borë dimri në sheshin Skënderbej.
Nata e Vitit të Ri, megjithatë? Këtë e bëjmë si duhet. I gjithë qyteti derdhet në shesh, ka koncert falas (zakonisht dikush i famshëm nga vitet ‘90), dhe fishekzjarre që do të falimentonin një qytet të vogël amerikan. Do të puthni pesëdhjetë të panjohur në të dy faqet në mesnatë. Kjo është e detyrueshme.
BunkArt 1 dhe 2 më në fund kanë kuptim për të huajt në dimër. Këto bunkerë nuk u ndërtuan për turizëm veror - u ndërtuan për paranojë bërthamore. BunkArt 1 ka 106 dhoma nëpër 5 kate. Brezi i prindërve të mi kujton stërvitjet. Shtëpia e Gjetheve ka pajisje përgjimi nga 18 vende, fitoi ndonjë çmim europian muzeu, dhe ngrohja mezi funksionon, gjë që shton autenticitetin e epokës komuniste për të cilin po paguani.
Berati zbrazet bukur në dimër. Njëmijë dritaret marrin dritë të mirë rreth orës 3 pasdite - artë për saktësisht dymbëdhjetë minuta nëse keni fat. Muzeu i Onufrit (hapur e martë-e shtunë 9-4, e dielë 10-3 në dimër) mund të ketë vetëm ju dhe rojën, i cili ndoshta po lexon gazetë tre ditësh. Do t’ju bëjë tur gjithsesi, cigare në dorë, sepse shqiptarët nuk mund t’ia ndalojnë vetes mikpritjen edhe kur teknikisht jemi të mbyllur.
Gjirokastra duket si hakmarrje kundër ngjyrës. Gjithçka është gur gri përveç çative të kuqe. Kalaja kushton ose 200 ose 400 lekë - ngritën çmimet në 2025 por jo të gjithë rojat morën lajmin. Ose morën dhe nuk u intereson. Të dyja janë të mundshme. Shtëpia Skënduli{rel=“noreferrer noopener nofollow” target=“_blank”} kërkon rezervim paraprak në dimër, por thjesht trokitni. Dikush është gjithmonë në shtëpi, dhe do t’ju çojnë nëpër shtëpi ndërkohë që dreka e tyre ftohet sepse ta ktheje mbrapsht një vizitor do t’ia vriste shpirtin gjyshes.
Korça në të vërtetë e pëlqen dimrin. Kultura e kafesë nuk ndalet thjesht sepse po bie borë. Nëse ndonjëgjë, intensifikohet. Të gjithë hyjnë brenda, dritaret avullohen, dhe debate filozofike që kanë filluar në 1912 vazhdojnë mbi kafe turke. E quajnë veten “Parisi i Vogël” me fytyrë serioze. Pas një jave atje, do të pushoni ta gjeni qesharake.
Ushqimi (Arsyeja e Vërtetë për të Ardhur në Dimër)
Ushqimi veror është për turistët. Ushqimi dimëror është për mbijetesë, gjë që e bën pafundësisht më të mirë.
Tavë kosi ka kuptim vetëm kur je vërtet i ftohtë. Ajo gjëja me kos e mish qengji që tingëllon e çuditshme për amerikanët? Është gjeniale. Qengji zihet ngadalë ndërsa pret, kosi bëhet kore sipër me atë të djegurën që të gjithë grinden, dhe e gjitha kushton ndoshta 800 lekë në vendet e shtrenjta. Në shtëpinë e dikujt? Do ta merrni me këshilla jete dhe ndoshta numrin e telefonit të vajzës.
Flia merr minimum tri orë. Ulesh aty, duke parë gjyshën e dikujt shtresojë gjalpë dhe ajkë tridhjetë herë, duke u pyetur nëse kjo është art performues. Nuk është. Thjesht kështu bëhet flia. Pritja është pjesë e saj. Pi raki, ankohu për qeverinë, zgjidh problemet e botës, ha fli, harro për çfarë ishte që mërziteshe.
Çaji i malit është thjesht bimë nga sipër 1,800 metra, të ziera derisa uji bëhet i verdhë. Çdo rajon betohet se i tyre është më i miri. Thethi pretendon se i tyri shëron gjithçka. Korça thotë se i tyri parandalon gjithçka. Gjyshja ime thoshte se ai i blerë do të të vriste. Jetoi deri në 100, pra ndoshta dëgjojeni. E zieni 2-3 minuta ose e lini në infuzion të mbuluar 10 minuta - grinduni për metodën më vonë.
Rakia në dimër nuk është pirje, është ilaç. Gota e parë vjen me kafen e mëngjesit. Kjo i trondit amerikanët. Ajo çfarë trondit shqiptarët është që amerikanët mendojnë se 9 e mëngjesit është shumë herët për raki kur jashtë janë -2°C. Xhaxhai im e mban në frigorifer dhe pretendon se parandalon gripin. Nuk ka pasur kurrë grip. Korrelacion apo shkakësi? Kujt i intereson, jep shishen.
Kontroll Realiteti i Infrastrukturës
Bregdeti vdes në dimër. Seriozisht. Ksamili në janar duket sikur të gjithë u evakuuan për luftë. Një restorant mbetet i hapur, e menaxhon kushëriri i dikujt që hoqi shortin. Plazhet janë të mrekullueshme dhe bosh, por do të hani supën e njëjtë peshku çdo ditë sepse kjo është e gjitha çfarë gatuajnë.
Rrugët malore janë bixhoz me fizikën. Thethi? Mbyllur nëntor deri maj, pavarësisht asfaltit të ri të bukur të 2021. E mbyllën 9 dhjetor vitin e kaluar, hapën 27 maj. Valbona? Më keq - ndonjëherë korrikun para se hapet sepse ndodhet në 1,800 metra dhe askush nuk e pastron.
Qafa e Llogarasë “qëndron e hapur” gjë që është teknikisht e vërtetë nëse nuk ju shqetëson të ngisni nëpër ngjarje aktive meteorologjike. Ndiqni vendorët - nëse dikush me Mercedes 1985 pa zinxhirë ju kalon duke shkuar me 80, rruga është mirë. Nëse edhe vendorët po ndalojnë, kthehuni menjëherë.
Furgonët në dimër ndjekin fizikën kuantike. Ai për Korçën kushton 1,500 lekë dhe niset “kur mbushet.” Mbushet mund të thotë 9 njerëz. Mund të thotë 16. Varet nga humori i shoferit, sa bagazhe ka gjithkush, dhe nëse dikush po transporton pula. Pulat nuk paguajnë por numërohen si pasagjerë.
Uji i nxehtë në vendet buxhetore është filozofik. Ekziston në potencial, si macja e Shrëdingerit. Nuk e dini derisa hapni rubinetin. Këshillë: bëni dush në orën 2 pasdite kur dielli ka rënë mbi depozitat e çatisë. Çdo orë tjetër? Fat të mbarë.
Buxhetoni 50 euro në ditë dhe do të jetoni mirë. 20 euro nëse hani si vendorët dhe e dini cilin kushëri e menaxhon cilën bujtinë. 100 euro nëse godisni vendet me çmim turisti ose blini raunde raki për miqtë e rinj. Do të blini raunde raki për miqtë e rinj.
Kur të Vini Vërtet
Dhjetor: Tregje Krishtlindjesh, ftohtë e moderuar, infrastruktura funksionon kryesisht. Tirana vë drita dhe përpiqet të jetë festive. Në fakt mjaft e ëmbël, si duke parë babin tuaj duke provuar valle TikToku.
Janar: Kulmi i dimrit. Ftohtë kudo, borë në male, burimet termale ndihen mahnitshëm. Qendrat e skijimit vërtet kanë borë. Gjithçka e lirë sepse po konkurroni me saktësisht askënd për dhoma hoteli.
Shkurt: Janari por më vetmitar. Edhe shqiptarët mendojnë se jeni të çuditshëm që udhëtoni atëherë. Perfekt nëse urreni njerëzit.
Mars: Më në fund pranverë. Një nga muajt e mi të preferuar në Shqipëri dhe gjithashtu muaji im i lindjes kështu që jam pak i anshëm. Moti fillon të ngrohet dhe bimët fillojnë të lulëzojnë. 14 marsi është Dita e Verës (po, Dita e Verës në mars, mos e vini në dyshim). UNESCO njohu traditën tonë të byrylykut si trashëgimi kulturore e paprekshme, gjë që është qesharake sepse gjysma prej nesh nuk mund ta shpjegojnë pse e bëjmë. E mban byrylykun derisa sheh dallëndyshen e parë, pastaj e lidh në pemë dhe bën urimin. Urimi zakonisht është që vera e vërtetë të vijë.
Disa Këshilla Që Askush Tjetër Nuk Do T’i Japë
Fotot e kalasë që të gjithë bëjnë? Më mirë në mjegull. Kalaja e Rozafës në 6 të mëngjesit kur nuk mund të flini sepse ngrohja e hotelit vdiq? Atëherë nxirrni foton. Dritaret e Beratit duan dritë me re, jo foton e përditshme me diell. Qafa e Llogarasë është spektakulare për saktësisht pesë minuta mes stuhive. Jini gati.
Mos refuzoni rakinë. Mund ta pini me gllënjka, mund të bëni sikur e pini me gllënjka, por mos e refuzoni. Nuk ka të bëjë me alkoolin, ka të bëjë me pranimin e mikpritjes. Miqtë e mi amerikanë gjithmonë provojnë ta refuzojnë me mirësjellje. E dashur. E kotë.
Ajo gjyshe duke skijuar me veshje tradicionale? Nuk po e bën për turistët. Po skijon drejt dyqanit sepse është më shpejt se ecja. Veshja tradicionale është sepse ngroh dhe e ka pasur dyzetë vjet. Kjo është jetë normale, jo shfaqje.
Burimet termale vërtet ndihmojnë me dhimbjet e kyçeve. Nuk janë vetëm mineralet - është të rrish ulur një orë pa telefonin tënd sepse ke frikë se do t’i bjerë në ujin e sulfurit. Koncept revolucionar, e di.
E Vërteta
Shqipëria dimërore nuk po përpiqet t’ju impresionojë. Infrastruktura prishet, moti ju tradhton, gjysma e gjërave që planifikuat mund të jenë mbyllur.
Por do të ndani recetën e flisë së gjyshes së dikujt (nuk do t’jua japë kurrë atë të vërtetën), do të zhyteni në burimet termale që përdornin romakët, do të keni një vend të UNESCO-s tërësisht për vete, dhe do të paguani më pak për një javë sesa një natë në qendër skijimi zvicerane.
Do të kuptoni pse ankohemi për vendin tonë pa ndërprerje por ofendohemi nëse e bëni ju. Pse largohemi por gjithmonë kthehemi. Pse do t’ju ushqejmë derisa lypni mëshirë pastaj ofendohemi nëse nuk hani më.
Fqinja ime ende mendon se jam i çmendur që sjell miq në dimër. Por janarin e kaluar, ajo pa mikun tim amerikan nga Teksasi duke provuar të navigonte akullin e zi në Sheshin Skënderbej, duart rrotulluese si personazh kartoni. Qeshi aq shumë sa na ftoi brenda për kafe. Katër orë më vonë, u larguam me tre kavanoza ajvar të bërë në shtëpi, numrin e telefonit të djalit (është beqar dhe ka pasaportë gjermane), dhe ftesa për dasmën e motrës.
Kjo nuk ndodh në korrik.
Thjesht merrni çorape. Më shumë çorape sesa çdo njeri i arsyeshëm ka nevojë. Pastaj dyfishojini.
Çështja e çorapeve nuk është urtësi kulturore. Thjesht bën ftohtë aq shumë sa ngrohja nuk funksionon mirë.
Më besoni për çorapet. Mund të më falënderoni më vonë.